|

رؤساي جمهور برون‌گراي ما

کوروش احمدي-کارشناس روابط بين‌الملل

يکي از ويژگي‌هاي سه رئيس‌جمهور اخير ايران يعني آقايان خاتمي، احمدي‌نژاد و روحاني، تمايل آنها به ايفاي نقشي در سطح بين‌المللي بوده است. اين تمايل از‌جمله خود را در علاقه آنها به حضور در مجامع دانشگاهي و تحقيقاتي بين‌المللي در جريان سفرهايشان به خارج و نيز ارائه طرح‌هايي براي حل مسائل جهاني نشان داده است. آقاي خاتمي را مي‌توان پايه‌گذار چنين گرايشي در ايران به‌شمار آورد و دو رئيس‌جمهور بعدي نيز تا حدودي تحت تأثير چنين سابقه‌اي عمل کرده‌اند. البته با توجه به روندي که به طرح ايده «گفت‌وگوي تمدن‌ها» انجاميد، شايد بتوان اقدام رئيس دولت اصلاحات را پي‌آمد طبيعي تحولات دهه 1370 دانست. ايده برخورد تمدن‌ها را ساموئل هانتينگتون در 1992 (1371) در يک سخنراني مطرح کرده و به‌ترتيب در سال‌های 1993 و 1996 به‌صورت مقاله و کتاب منتشر شده بود. اين ايده با توجه به وقايع دهه 1990 بحث‌هاي گسترده‌اي را در سطح جهان و ايران برانگيخته بود. رد اين نظريه و پيشنهاد گفت‌وگوي تمدن‌ها به‌جاي آن از سوی سيدمحمد خاتمي در جريان مبارزات انتخاباتي 1376 مطرح و سپس از آن به‌عنوان مبنايي نظري براي سياست خارجي مورد نظر ايشان استفاده شد. او در جريان نخستين حضورش در سازمان ملل در سال 1377 (1998) اين ايده را مطرح کرد. مجمع عمومي با تصويب قطع‌نامه‌اي، سال 2001 را سال جهاني گفت‌وگوي تمدن‌ها ناميد. اين اقدام رئيس‌جمهور خاتمي را مي‌توان با توجه به اعلام سالي براي بزرگداشت و اعتلاي گفت‌وگوي تمدن‌ها و تصويب بودجه توسط سازمان ملل براي اين منظور اقدامي موفق به‌شمار آورد. پيرو چنين نظريه‌اي و نيز با توجه به صبغه دانشگاهي ايشان، آقاي خاتمي در سفر به نيويورک در محافل دانشگاهي نيز حضور مي‌يافت.آقاي احمدي‌نژاد نيز در دوره هشت‌ساله رياست‌جمهوري‌اش تمايل زيادي به دادن بعدي جهاني به نظراتش و به‌ويژه ارائه طرح‌هايي براي اجرا در سطح بين‌المللي و انجام فعاليت‌هاي دانشگاهي نشان داد. او در نخستين حضور در سازمان ملل در 1384 پيشنهاد کرد که مجمع عمومي کميته ويژه‌اي براي «تدوين راهکارهاي عملي خلع سلاح» و بررسي «چگونگي انتقال مواد و تکنولوژي و تجهيزات ساخت سلاح هسته‌اي به رژيم صهيونيستي» مأمور کند. او در 1385 پيشنهاد کرد که از جنبش غيرمتعهدها، سازمان کنفرانس اسلامي و قاره آمريکا هرکدام يک نماينده با امتياز ويژه وتو به‌عنوان عضو دائم شوراي امنيت انتخاب شوند». در 1386 پيشنهاد کرد که «جبهه برادري، دوستي و صلح پايدار برپايه خداپرستي و عدالت تحت عنوان همبستگي براي صلح تشکيل شود». در 1390 پيشنهاد کرد که دهه 2000 به‌عنوان دهه «مديريت مشترك جهاني» نام‌گذاري و از همه ظرفيت‌ها براي ايجاد جهاني متحد استفاده شود. او همين پيشنهاد را سال بعد نيز تکرار کرد. در 1389 و 1390 پيشنهاد کرد که يک «کميته حقيقت‌ياب براي روشن‌شدن زواياي پنهان ماجراي تلخ ۱۱ سپتامبر که خواست دولت‌ها و ملت‌هاي مستقل و حتي ملت آمريكا است»، تشکيل شود. آقاي احمدي‌نژاد علاوه بر ارائه طرح‌هاي متعدد ديگر علاقه زيادي نيز به حضور در نشست‌هاي دانشگاهي نشان داد. حضور ايشان در دانشگاه کلمبيا در نيويورک در 1386 بسيار

جنجال‌برانگيز شد.رئيس‌جمهور روحاني نيز در نخستين حضورش در سازمان ملل در سال 1392 و درحالي‌که موج افراط‌گرايي در منطقه در حال اوج‌گرفتن بود، طرح «جهان عليه خشونت و افراطي‌گري» را ارائه داد. ويژگي حرفه‌اي‌ وزارت خارجه در دوره ايشان تحت مديريت دکتر ظريف امکان داد اين طرح پيگيري و اجرا شود. يک پيش‌نويس قطع‌نامه براي اين منظور توسط نمايندگي ايران در سازمان ملل تهيه و بعد از جلب موافقت همه اعضاي مجمع عمومي با اجماع در همان سال از تصويب گذشت. اين قطع‌نامه که دوسالانه است در 1394 و 1396 نيز روزآمد و تصويب شد و در مجمع جاري، يعني مجمع 74 نيز بايد روزآمد و تصويب شود. آنچه موجب موفقيت نسبي اين طرح شد، تبديل‌شدن افراطي‌گري به يک مسئله حاد از 2013 به بعد بود.اما طرح «ائتلاف تنگه هرمز» که توسط آقاي روحاني در 1398 به مجمع عمومي ارائه شد، تا‌کنون نتوانسته از موفقيت مشابهي برخوردار شود. با توجه به چهلمين نشست شوراي همکاري خليج فارس که اخيرا برگزار شد، به نظر نمي‌رسد که بتوان انتظار توفيقي براي اين طرح در آينده نزديک داشت. آن‌طور که از بيانيه مشترک اين نشست برمي‌آيد، کشورهايي که از آنها براي ايجاد ائتلاف تنگه هرمز دعوت شده، نه‌تنها هنوز فاصله بسيار زيادي تا پاسخ مثبت‌ دادن به چنين ايده‌هايي دارند بلکه به نظر مي‌رسد که اين اواخر بر فاصله خود از ايران نيز افزوده‌اند. اين به آن معني است که نهاد رياست‌جمهوري قبل از ارائه طرح ائتلاف تنگه هرمز به اصطلاح مشق شب خود را انجام نداده و از وجود زمينه مناسب براي پذيرفتنی بودن طرح اطمينان نيافته بود. به‌طورکلي ارائه طرح در يک مجمع بين‌المللي بايد موکول به انجام مشورت‌هاي پيشيني با شماري از کشورها، به‌ويژه کشورهاي ذي‌ربط و ذي‌نفوذ و کسب اطمينان از حمايت آنها باشد. در غير اين صورت ارائه طرحي که بر روي زمين بماند، ضررش براي اعتبار کشورها بسيار‌بسيار بيشتر از منافع آن است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.