نگاهی به سرنوشت ابتکارات دیپلماتیک
رؤیایی ایرانی برای منطقه خاورمیانه
زینب اسماعیلی-روزنامهنگار
ایران را میتوان مبدع طرحهای ابتکاری دیپلماتیک برای جهان و بهویژه منطقه آشوبزده خاورمیانه دانست. از طرح ابتکار پیشروانه گفتوگوی تمدنها از سوی رئیسجمهور دولت اصلاحات، بیش از دو دهه گذشته و رؤسای کشور تاکنون چندین طرح مشابه با گسترهای محدودتر را ارائه دادهاند؛ اما آنگونه که از مقتضیات طرح برمیآید، با استقبال مواجه نمیشوند.در جهان خشونتزده امروز، در عالم پرسود تجارت اسلحه، سخنگفتن از امنیت درونی بدون خشونت، کمی فانتزی به نظر میآید.در منطقهای آشوبزده به اندازه خاورمیانه که بوی نفت آن، از دورترین نقاط جهان، مشتری- یا به قول دیپلماتها بازیگر- جلب میکند، همه به دنبال خرید امنیت هستند؛ امنیتی وابسته به یک بازیگر خارجی که عمدتا آمریکاست. ازاینرو، منطقه خاورمیانه به انبار سلاح و مرکز پایگاههای نظامی آمریکا و انگلیس تبدیل شده.اما جالب اینجاست که هنوز امنیت به این منطقه بازنگشته. هر روز در گوشهای جنگی به راه میافتد و تلخترین جنگ دوران معاصر در یمن هنوز به پایان نرسیده است. حالا دیگر اتفاقی عادی است که مردان و زنان و کودکانی، یک دست، یک چشم یا یک پایشان را در سرزمینی جا گذاشته باشند و آن
را ترک کرده باشند و با سفرههای خالی توبهتوی قایقهای مستعمل، مرزهای آبی را درنوردند تا بالاخره به سرزمینی و سفرهای برسند. از افغانستان تا سوریه، از صنعا تا بغداد. القاعده که جمع شد، داعش چهره برخط شد و این منطقه همچنان درگیر وهابیگری و سلفیگری، فقر و ترویج خشونت است. تصور کنید هر کودک یا نوجوانی که کسی را در یک جنگ از دست داده، چه آیندهای خواهد داشت. او میتواند چهره جهان را شادتر کند یا که نه، جهان با خشونتی که او به خود دیده، دور و تسلسل خشونت را بیشتر از پیش، سرعت میبخشد.ایران در چنین منطقهای قرار دارد. در اتمسفری عربی که در قالب اتحادیه عرب و شورای همکاری خلیج فارس، هر چند نوبت مینشینند و بر ادعاهایی علیه ایران پافشاری میکنند؛ ادعاهایی با قدمت چندین دهه از جزایر سهگانه گرفته تا دخالت در مسائل منطقه و... .اما تاکنون چندین طرح ابتکاری در حوزه دیپلماتیک از سوی ایران مطرح شده است. طرح جهان عاری از خشونت که در اولین سال حضور حسن روحانی در مجمع عمومی سازمان ملل مطرح شد و بهعنوان «ویو» در مجمع عمومی سازمان ملل به تصویب رسید.بعد از آن بود که جواد ظریف طرح گفتوگوهای فراگیر منطقهای را مطرح
کرد؛ سپس پیشنهاد عدم تعرض و حالا طرح صلح هرمز.همه این طرحها در حالی مطرح شدند که منطقه خاورمیانه ملتهبترین سالهایش را میگذراند. بیاعتمادی حاکم در رابطه بین کشورها، جنگهای نیابتی و حتی تحریم یکی از طرف دیگران صحنهای است که روی میز خاورمیانه عربی چیده شده است.در این شرایط جمهوری اسلامی ایران طرحهای ابتکاری دیپلماتیکی را ارائه میدهد. اگرچه به آن سطح که از طرح انتظار میرود، با استقبال مواجه نمیشود.طبق آخرین اطلاع طرح صلح هرمز (Hope) از سوی هفت کشور منطقه با سطحی از سکوت سازنده تا استقبال، مواجه شده است.شنیدهها حاکی از این است که نامه حسن روحانی خطاب به سران کشورهای منطقه و به عربستان از سوی امیر کویت به ریاض منتقل شده است؛ حتی امیر کویت پیامی را ضمیمه این پیام میکند تا عربستان را در جریان این طرح قرار دهد. اگرچه عربستان مخالفتی با این طرح نکرده؛ اما دیپلماتهایی که در جریان کار بودهاند، میگویند طرح با برخورد خوب عربستان مواجه شده است.اگرچه این را میتوان نشانه خوبی تلقی کرد؛ اما این همه ماجرا نیست. اواسط دی، قطع رابطه ریاض با تهران، وارد چهارمین سال خود شده و فارغ از علل و عوامل این اتفاق،
هنوز قفل این رابطه باز نشده است. درحالیکه نیمی از اعضای شورای همکاری خلیج فارس از عربستان حرفشنوی دارند؛ تا بازنشدن قفل این رابطه نمیتوان به تأثیرگذاری هیچ طرحی چندان خوشبین بود؛ زیرا عربستان سعودی نیز به همان اندازه که ایران به دنبال تأثیرگذاری است، دنبال این پارامتر است. بحرین بیش از دیگران تحت تأثیر عربستان است. امارات متحده عربی، کویت و قطر اندکی تلاش کردهاند سیاست خود را از عربستان دور کنند. همانطور که کویت و قطر به پیام حسن روحانی درباره طرح صلح هرمز پاسخ مکتوب دادهاند؛ اما عمان و عراق که به نظر میرسد روابط نزدیکتری با ایران دارند، از این طرح به صورت شفاهی حمایت کردهاند که خود در یک فرصت دیگر قابل طرح و بررسی است.با این اوصاف، آنچه اهمیت دارد، این است که در منطقهای که همه به دنبال خرید امنیت از بیرون هستند، جمهوری اسلامی ایران با طرح ابتکاراتی دیپلماتیک در گام اول، وجهه خود در روابط بینالملل را بهبود بخشیده و این تصویر را تقویت میکند که ایران به دنبال امنیتیسازی نیست؛ بلکه به دنبال همکاریهای منطقهای است.همچنین این طرح به دنبال همکاریهای منطقهای است که از همکاری برای امنیت منطقه
تا حلوفصل مسالمتآمیز اختلافات و منافع اقتصادی کشورهای منطقه را شامل میشود که میتواند با یکدیگر گره بخورد. طرح صلح هرمز به دنبال آن است که از تجربه مثبت کشورهای آسیای جنوب شرقی در گرهخوردن ارتباط تجاریشان استفاده کند.با این اوصاف این کار بسیار سخت است؛ همراهکردن دیگران و همنظرکردن کشورهایی که با اتمسفری دیگر به جهان مینگرند، بذاته کار سختی است و نیازمند راهبردهای کلان دیپلماسی است؛ اما دراینبین همه نقشآفرینیهای دیپلماتیک ما از اهمیت برخوردار است. هر نقشآفرینی در عراق یا سوریه میتواند به این تصویر خدشه وارد کند؛ زیرا آینده برجام و مسیری که با کاهش تعهدات هستهای در پیش است، نیز میتواند این فضا را تخریب کند.با این اوصاف دیپلماسی میتواند به دنبال گفتوگو و آرامکردن فضا و صلحآمیزکردن فضا باشد، همانگونه که اساسا دیپلماسی زمانی آغاز میشود که جنگ به پایان برسد. طرح صلح هرمز میتواند رؤیایی ایرانی باشد برای کشورهای عربی که تصور میکنند ایران هنوز ایران هزارو یک شب است؛ پیچیده و درهمآمیخته.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.