مزارعي براي سيگار

توتون شاید تنها محصول صنعتی زراعی باشد که وزارت جهاد کشاورزی صفر تا صد تولی‌گری تولید آن را به وزارت صمت واگذار کرده است. محصولی که کشت آن کار هر کسی نیست و روزبه‌روز از جمعیت کشتکاران در این حوزه کاسته می‌شود. کشاورزانی که از پوشش‌های حمایتی کمتر برخوردارند ولی محصولي پرزحمت می‌کارند، مساعده‌ها، بذر، كود و سم خود را از شركت دخانيات به عنوان يكي از زير مجموعه‌هاي وزارت صمت دريافت مي‌كنند و در‌نهايت محصول خود را به خريدار انحصاري اين گياه مي‌فروشند. در چنين شرايطي ريش و قيچي قيمت‌‎گذاري هم دست كارشناساني است كه توتون را درجه‌بندي مي‌كنند و البته كشاورزان مي‌گويند كه اين كارشناسان گاهي جانب انصاف را هم رعايت نمي‌كنند. سختي كشت توتون باعث شده است كه نسل جوان حاضر نباشد به این کار ادامه دهد اما با نگاهی به میزان صادرات و واردات توتون از سال 90 تا 97، در می‌یابیم که برنامه‌ریزی برای بهبود کیفیت تولید و حفظ کشتکاران توتون می‌تواند برای کشور ارزآوری داشته باشد. بر اساس آمارهای استخراج‌شده از گمرک در یک بازه زمانی هشت ساله، 9 ميليون و 294 هزار و 171 تن انواع توتون از کشور صادر و 130 ميليون و 601 هزار و 354 تن از اين محصول به ایران وارد شده است. به ميزان واردات توتون خام بايد واردات سيگارت به‌عنوان محصولي آماده -در قالب واردات رسمي و قاچاق- را هم اضافه كرد. از توتون تولیدی در مزارع كشور برای تولید سیگار استفاده می‌شود. هر گاه بدانیم در شش‌ماهه ابتدای امسال، 26 میلیارد و 440 میلیون نخ سیگار در ايران مصرف شده است که این سیگارها يا در کارخانه‌های داخلی تولید شده یا از مسیر قاچاق به بازار راه یافته‌اند، متوجه گردش مالی بالای این صنعت خواهیم شد. این گردش مالی بالا، ارزش آن را دارد که با برنامه‌ریزی مناسب‌تر، زمین‌های زیر کشت توتون را بهره‌ورتر کنیم چرا که کشاورزان توتون‌کار به‌ویژه در شمال کشور می‌گویند که امکان کشت این محصول در تناوب دیگر محصولات زراعی براي آنها وجود دارد و محصول زراعي ياد شده به صورت ديم كشت مي‌شود. با اين اوصاف، اگر برنامه داشته باشيم، نه تنها می‌توان مانع از تغییر الگوی کشت در اراضی کشاورزی شد بلکه مي‌توان با كشت محصولي صنعتي، مصرف آب باران يا همان آب سبز را در كشور افزايش داد و قدري هم درآمد بيشتري نصيب كشاورزان كرد. با اصلاح وضعيت معيشتي كشاورزان، تبعات منفي ناشي از درآمد اندك در اين قشر هم به حداقل خواهد رسيد. برای تولید هر نخ سیگار که در عرض کمتر از چند دقیقه دود شده و به هوا می‌رود، میلیون‌ها دقیقه وقت صرف می‌شود. زنجيره توليد سيگار به عنوان یک محصول دخانی از مزرعه شروع مي‌شود. محصولی که کشت آن کاری بسیار دشوار است. به دلیل عدم انجام تحقیقات مناسب روی واریته‌های توتونی که بعدا در کارخانه‌ها کاغذ به دور آن پیچیده شده و با نصب فیلتر تبدیل به یک نخ سیگار می‌شود، راندمان توليد در مزارع چندان بالا نيست. كشاورزان 9 ماه از سال درگیر کاشت، داشت و برداشت توتون می‌شوند، درحالی‌که می‌شود با استفاده از بذرهای اصلاح‌شده، دوره رشد گیاه را کاهش داد و از توتون در تناوب کشت دیگر محصولات زراعی استفاده کرد. هرچند درحال‌حاضر هم در برخی از استان‌ها مثل گلستان، توتون را به‌عنوان محصول کشت دوم می‌کارند تا کشاورزان از محل فروش آن درآمد بیشتری داشته باشند. آزمایش خاک قبل از کشت توتون در شرایط اقلیمی مختلف کشت می‌شود و توتون‌کاران مازندرانی می‌گویند که برای کشت این محصول آب مصرف نمی‌کنند. ریحان‌آباد، کمی بعد از بهشهر، واقع در استان مازندران، یکی از صدها روستایی است که بخش كوچكي از اراضي زراعي آن به کشت توتون اختصاص یافته است. این روستا از آن نقاطی است که سابقه کشت توتون در آن به پیش از پیروزی انقلاب برمی‌گردد. بر اساس برنامه‌های توسعه‌ای که در آن سال‌ها برای کشور تدوین شده بود، علاوه‌بر احداث کارخانه دخانیات در شرق مازندران، یک مرکز تحقیقات هم برای معرفی واریته‌های جدید توتون به کشاورزان کمی آن‌طرف‌تر از ریحان‌آباد ایجاد شده است. البته کشاورزان می‌گویند این مركز خیلی هم فعال نیست. درحال‌حاضر از آن سطوح کشت چندده‌هکتاری توتون در شرق مازندران خبری نیست. زمین‌های زیر کشت توتون به قطعات کوچکی تبدیل شده‌اند و سن توتون‌کاران هم رو به افزایش است. زمین‌داران می‌گویند که کمتر جوانی حاضر به کشت توتون و ورود به اين حوزه مي‌شود، چون تولید این محصول بسيار زحمت دارد. زمینی که در آن توتون کشت می‌شود، باید شرایط خاصی داشته باشد. از آنجا که توتون محصولی کلردوست است، تمام کلر موجود در خاک را در برگ‌های خود ذخیره می‌کند. گاز کلر سمی است، به همین خاطر، توتون نباید در زمینی کشت شود که حاوی کلر باشد تا ميزان جذب اين عنصر در گياه به حداقل برسد و براي مراحل بعدي توليد، مشكل ايجاد نكند. کشاورزان ریحان‌آباد عنوان می‌کنند که قبل از انتخاب زمین برای کشت توتون، مروجان اداره دخانیات خاک را آزمایش می‌کنند تا حاوی کلر نباشد. آزمایشات خاک در منطقه بهشهر نشان می‌دهد که اراضی 300 متر پایین‌تر از ریل راه‌آهن فاقد کلر بوده و برای کشت توتون مناسب هستند، به همین خاطر، این اراضی توسط توتون‌کاران اجاره می‌شود یا اینکه صاحبان این زمین‌ها خود رأسا اقدام به کشت توتون می‌کنند. زنان، نيروي كار اصلي مزارع توتون کار در مزارع توتون در انحصار زنان است. شاید هم سختی کار، این انحصار را براي زنان ایجاد کرده است. کشت توتون از خزانه آغاز می‌شود. خزانه می‌تواند یک کرت يك متر در 10 متر در حاشیه حیاط منازل روستاییان باشد. نشاهاي توليدشده در اين قطعه كوچك زمين برای زیرکشت‌بردن هزار مترمربع كافي است. زنان کار نشا در مزرعه را از نیمه‌های اسفندماه آغاز می‌کنند. بعد از رشد بوته، کار برگ‌چینی در میانه بهار آغاز می‌شود. زنان درست قبل از طلوع آفتاب راهی مزرعه می‌شوند تا برگ‌های سبز توتون را جمع‌آوری کرده و به گرمخانه‌ها برسانند. گرمخانه‌ هم اتاقی کوچک در گوشه حیاط منازل است که با وام و مساعدت‌های ادارات دخانیات ساخته می‌شود. گرمخانه از یک مشعل و یک فن تشکیل شده و کار خشک‌کردن برگ توتون و رنگ‌آوری در آن انجام می‌شود. کار برداشت برگ در تابستان از ساعت چهار صبح و قبل از طلوع آفتاب آغاز می‌شود و از آنجا که این کار دشوار تا انتهای پاییز ادامه دارد، زمان آغاز برگ‌چینی هم به تناسب تغییر شرایط طلوع آفتاب، در فصول سردتر کمی به تأخیر می‌افتد. اگرچه زنان ریحان‌آبادی سیگار نمی‌کشند و حتی مصرف قلیان هم در میانشان رایج نیست، اما گردوغبار حاصل از عملیات فراوری و دسته‌بندی برگ‌های توتون، ریه‌هایشان را دچار مشکل کرده و اغلب آنهایی که در مزارع توتون کار می‌کنند، با مشکلات تنفسی روبه‌رو هستند. کشاورزانی که بیمه ندارند مردها در ریحان‌آباد چندان نقشی در مزرعه ندارند. بیشتر کار نقل‌وانتقال زنان بر سر زمین را عهده‌دار هستند و گاهی هم برگ‌های توتونی را که برای انتقال به گرمخانه آماده شده‌اند به داخل این محل منتقل می‌کنند. مردها صرفا مالک زمین‌هایی هستند که زن‌ها روی آنها کار می‌کنند تا محصولی صنعتی تولید شود. آن‌طور که حبیب فلاح، توتون‌کار ریحان‌آبادی به «شرق» می‌گوید: در استان مازندران سه نوع توتون باسما، ویرجینیا و بارلی کشت می‌شود. او ادامه می‌دهد: بعد از خشک‌شدن برگ‌های توتون، این برگ‌ها توسط کارشناسان اداره دخانیات درجه‌بندی می‌شوند تا قیمت‌گذاری شده و به کارخانه منتقل شوند که البته در این فرایند، اغلب کارشناسان دخانیات درجه نامرغوب‌تر را به محصولات کشاورزان اختصاص می‌دهند تا پول کمتری به آنها پرداخت کنند. به گفته فلاح، اکثر کشت‌کاران منطقه زمین ندارند و زمین‌های آنها استیجاری است. این کشاورزان زمین کشاورزی را اجاره می‌کنند و سه به یک می‌کارند؛ یعنی سه قسمت محصول متعلق به کشاورز و یک قسمت آن به صاحب زمین اختصاص می‌یابد. او اضافه می‌کند: بسیاری از کشاورزانی که 50 سال است توتون می‌کارند، بیمه ندارند. این کشاورز عنوان می‌کند: درحالی‌که توتون در انحصار یک شرکت است و برای حمل محصول باید پروانه حمل داشته باشید، کسی هم به صورت آزاد این محصول را نمی‌خرد، چرا باید توتون‌کاران بیمه نداشته باشند. شرکت دخانیات شش تا هفت هزار پرسنل دارد. کشاورز باید توتون را بکارد، اما آن آقا كه در اداره نشسته، بهترین حقوق را دريافت كند، بیمه هم باشد و سنوات بگيرد، ولی کشت‌کاری که 50 سال است توتون کشت می‌کند، حتی بیمه هم نداشته باشد. مشقت‌های تولید محصول فلاح از مشقت‌های تولید محصول می‌گوید. او ادامه می‌دهد: برای تولید برگ مرغوب بعد از نشاکاری، چندین مرحله وجین، کود‌دهی، سم‌دهی و سرزنی انجام می‌شود تا به مرحله برداشت برگ برسیم. از هر بوته توتون، چهار یا پنج بار برداشت برگ انجام می‌شود. به گفته این توتون‌کار، کشت توتون در مقایسه با گندم سود بیشتری دارد اما دردسرهای آن هم زیاد است. برای نشا باسما به ازای هر هکتار به 20 کارگر نیاز است. برای ویرجینیا هم باید به 10 تا 12 کارگر حقوق داد. اگر بارندگی کم باشد، باردهی مزارع به نصف کاهش می‌یابد. او می‌گوید: اگر بارش‌ها مناسب باشد، نیازی به آبیاری بعد از نشاکاری وجود ندارد اما اگر هوا گرم باشد، 20 تانکر چهارهزارلیتری آب به نشاي کشت‌شده داخل زمین داده می‌شود. امکان خرید آب هم برای کشاورزان وجود دارد اما از آنجا که گران تمام می‌شود و برای کشاورز نمی‌صرفد، کمتر کسی سراغ خرید آب می‌رود. فلاح اضافه می‌کند: توتون باسما حدود پنج تا شش درجه دارد و تفاوت دو گونه باسما و ویرجینیا در اندازه برگ‌های آنهاست. توتون باسما نسبت به ویرجینیا برگ‌های کوچک‌تری دارد. او بیان می‌کند: از هر هکتار زمین یک‌ونیم تن باسما برداشت می‌شود. هر کیلوگرم باسمای درجه یک 40 هزار تومان قیمت دارد. ویرجینیای درجه یک هم 23هزارو 600 تومان قیمت می‌خورد و اگر کشاورزان در هر هکتار دو تن محصول از این واريته را برداشت کنند، دو هزار تومان برای محصول درجه یکشان پاداش می‌گیرند. توتون خارجی ارزان‌تر از تولید داخل كورش نصرتي‌قلعه كارشناس كشت و ترويج دخانيات بهشهر هم در گفت‌وگو با «شرق» درباره قیمت خرید توتون از کشاورزان عنوان می‌کند: میانگین قیمت خرید هر کیلوگرم ویرجینیا از کشاورزان حدود 15 هزار تومان است. در واريته ويرجينيا بسته به درجه محصول قیمت هر کیلوگرم برگ خشک‌شده از چهار هزار تومان تا 25 هزار تومان متغیر است. او ادامه می‌دهد: اگر همین محصولی را که از کشاورزان به قیمت 15 هزار تومان خریداری می‌شود به کشور وارد کنیم، به ازای هر کیلوگرم باید 12 هزار تومان پرداخت کنیم اما در درازمدت به مشکل بر خواهیم خورد. زیرا ممکن است خارجی‌ها چند سال به ما محصول بدهند ولی بعد روند تحویل محصول را متوقف کنند. نصرتی‌قلعه یادآور می‌شود: يك‌زماني سياست دخانيات اين شده بود كه توتون را ارزان‌تر وارد کند اما بعد به اين نتيجه رسيدند كشوري كه به ما توتون مي‌دهد، اگر خيالش راحت شد که در ايران توليد نداریم، ممکن است دیگر محصول به ما نفروشد و کارخانه‌ها دچار مشکل شوند. زیرا ما كه نمي‌توانيم كارخانه‌ها را جمع كنيم يا به سيگاري‌ها بگوييم كه سيگار نمی‌دهيم. در چنین شرایطی يا باید سيگار آماده را از این کشورها بخریم يا بايد توتون را با سه برابر قيمت خريداري كنيم زیرا کشورهای تأمین‌کننده مي‌دانند ما در کشور توليد توتون نداريم. او می‌گوید: در حال حاضر سیاست دخانیات این است که روی کشت داخل بیشتر تلاش کنیم. سال قبل قیمت توتون درجه یک 15 هزار تومان بود و امسال این رقم به 25 هزار تومان رسیده است. این یعنی 60 درصد رشد در قیمت خرید توتون درجه یک داشته‌ایم. 2تولید بیش از 20 برگ در هر بوته به گفته كارشناس كشت و ترويج دخانيات بهشهر، برداشت برگ توتون در چهار تا پنج چین متفاوت بسته به رسیدگی توتون انجام می‌شود؛ پابرگ، پشت پابرگ، كمربرگ و لچه‌برگ مراحل برداشت برگ توتون است که هر کدام پس از خشک‌شدن، محصولی با درجه متفاوت تولید می‌کند. او ادامه می‌دهد: ما به‌عنوان كارشناس يا مروج توتون‌ها را بررسي مي‌كنيم. وقتی چهار برگ پاييني رسيده باشد، به توتون‌كاران مي‌گوييم كه مي‌توانيد چهار برگ پايين را برداشت كنيد. البته همه توتون‌كاران ما حرفه‌اي هستند و نيازي نيست به آنها بگوييم كي و چقدر برداشت كنيد. در هر مرحله از برداشت بين چهار تا پنج برگ برداشت مي‌شود. يك بوته سالم و ايدئال حدودا 20 تا 25 برگ بايد تولید کند. نصرتی‌قلعه بیان می‌کند: برگ توتون بعد از برداشت به گرمخانه مي‌رود. برگ‌های سبز توتون را بعد از كاست‌زنی به درون گرمخانه منتقل می‌کنیم. گرمخانه شامل یک فن و مشعل است و از حرارت آن برای خشکانیدن برگ استفاده می‌شود. هر برگ باید در چهار مرحله خشکانده شود. مرحله اول مرحله رنگ‌آوري است. بايد توتونی را كه برداشت كرديم به رنگ زرد تبديل كنيم. رنگ‌آوري نياز به 80 درصد رطوبت دارد. برای رنگ‌آوری دمای گرمخانه باید بین 30 تا 35 درجه باشد و ترجیحا بهتر است روی 35 درجه نگه داشته شود. این دما تا زمانی که برگ به رنگ زرد برسد ادامه می‌یابد. در اين مرحله دريچه‌هاي گرمخانه بايد بسته باشد تا 80 درصد رطوبت را تأمين كنيم. او اضافه می‌کند: بعد از رسیدن به رنگ زرد، دریچه‌های گرمخانه نیمه‌باز می‌شود. هر یک ساعت دمای این محیط را یک درجه بالا می‌بریم تا به دمای 40 تا 42 درجه برسیم، بعد روی این دما توقف می‌کنیم. اين مرحله مرحله پژمردگي یا تثبیت رنگ است. در این مرحله رطوبت گرمخانه را خارج می‌کنیم و در واقع دما را بین شش تا هشت درجه بالا می‌بریم تا رنگ زردی که به‌وجود آوردیم، روی برگ‌های توتون ثابت شود. كارشناس كشت و ترويج دخانيات بهشهر ادامه می‌دهد: مرحله سوم خشكانيدن پهنك است. در این مرحله دما از 40 تا 52 درجه بالا می‌رود. دما هر يك ساعت يك درجه بالا برده می‌شود تا به دمای 52 برسیم و پهنک برگ خشك شود. بعد از این مرحله به خشک‌شدن دمار برگ می‌رسیم. دمار یا همان دمبرگ قوي‌ترین قسمت برگ است که خشك‌شدن آن نياز به درجه حرارت بيشتر و زمان بيشتري دارد. به‌همین‌دلیل دما را از 52 به بالا مي‌بريم. گاهی دما تا 68 يا 70 درجه هم- بستگی به وضعیت- به برگ توتون می‌رسد. به گفته او در يك گرمخانه كه بين 350 تا 400 كيلوگرم توتون خشك تحويل دهد، حدود 50 هزار تومان گاز مصرف مي‌شود. بین 20 تا 50 هزار تومان هم برق مصرف می‌شود. البته بهای گاز برای گرمخانه‌ها با تعرفه کشاورزی حساب می‌شود. به‌این‌ترتیب قیمت این حامل انرژی بسته به وضعیت مصرف تصاعدی بالا نمی‎‌رود و برای توتون کار به‌صرفه‌تر خواهد بود. نصرتی‌قلعه درباره زمان خشک‌شدن برگ می‌گوید: زمان خشكانيدن، به كلفتي برگ بازمي‌گردد. هرچه برگ‌ها نازک‌تر باشد، زمان کمتری برای خشک‌شدن آن صرف می‌شود. کشت 500 هکتار توتون در مازندران دغدغه اصلی وزارت جهاد کشاورزی تأمین غذای مردم است. طبیعی است که در چنین شرایطی این وزارتخانه چندان تمایلی برای صدور مجوز تغییر الگوی کشت به منظور تأمین نیاز کارخانه‌های دخانی را که محصولی تفننی برای قشری خاص تولید می‌کنند، نداشته باشد؛ اما كارشناس كشت و ترويج دخانيات بهشهر بیان می‌کند: وزارت جهاد کشاورزی محدودیتی برای سطح زير کشت توتون ایجاد نمی‎کند؛ اما دخانیات برای خرید محصول، سهمیه دارد. به‌عنوان مثال روستاي ريحان‌آباد در سال جاری مي‌تواند صد تُن توتون تحويل دهد. دخانیات روي اين میزان برنامه‌ريزي مي‌كند؛ اما جهاد كشاورزي برنامه نمي‌ريزد كه سطح خاصی از زمين زير كشت برود. او درباره سطح زیر کشت توتون در مازندران می‌گوید: اطلاعات دقیقی ندارم؛ اما در بهشهر، چلمردي، سورك و ساري هم كشت توتون وجود دارد. فكر مي‌كنم حدود 500 هكتاري بشود. نصرتی‌قلعه درباره فرق توتون و تنباکو هم عنوان می‌کند: فرق توتون و تنباكو اين است كه توتون در سيگار استفاده می‌‌شود؛ ولی تنباكو محصول جدايي است. ما در ايران چهار واريته باسما، بارلي، ويرجينيا و توتون تنباكو تولید می‌کنیم. در خرمن سيگار بارلي و باسما و ويرجينيا تركيب مي‌شود. بارلي براي پركنندگي سيگار است و فضا را پر مي‌کند. باسما براي عطر و طعم سيگار است و ويرجينيا براي نيكوتين سيگار است. توتون تنباكو واريته جدايي است که خود برگ توتون را مي‌گيرند و خرد مي‌كنند؛ به‌عنوان تنباكو در قلیان استفاده مي‌كنند. آنچه در اين منطقه كشت مي‌شود، براي تولید سيگار است. به گفته او دخانیات پول توتون را در انتهای فصل برداشت به کشاورزان می‌دهد. به ازای هر هکتار زمین، در طول فصل کشت دو میلیون تومان مساعده به کشاورزان در چند مرحله می‌دهد تا آنها بتوانند کارهای اولیه آمادگی زمین برای کشت را انجام دهند. در قبال این مساعده‌ها هم هیچ سودی از کشاورز نمی‌گیرد. همچنین کود و سم در اختیار کشاورزان قرار می‌دهد و هزینه حمل توتون تا کارخانه‌های سیگار را هم می‌پذیرد. کاهش قاچاق، افزایش تولید داخل اگرچه تا همین چند سال پیش دخانیات در انحصار دولت بود؛ اما برای رفع این انحصار، گویا به چند شرکت بخش خصوصی هم مجوز فعالیت در زمینه تولید سیگار داده شده است. همین شرکت‌های خصوصی سال گذشته در مزارع مازندران اقدام به خرید توتون کشاورزان با هدف تولید توتون معسل برای صادرات کردند و در نتيجه اين اقدام ورودی توتون به کارخانه‌های استان مازندران را در سال گذشته با مشکل مواجه کردند؛ اما به نظر می‌رسد در سال جاری وضع تحویل توتون به کارخانه‌های دخانیات، مطلوب‌تر از سال گذشته باشد. آمارها هم نشان می‌دهد که در سال جاری علاوه بر کاهش قاچاق، سیگار مورد نیاز جامعه بیشتر در داخل تأمین شده است. جدیدترین آمار منتشر‌شده از وزارت صمت نشان می‌دهد که برآورد قاچاق سیگار از 13 میلیارد نخ در شش‌ماهه ابتدای سال 97 به شش‌میلیارد‌‌و 90 میلیون نخ رسیده است. در این مدت قاچاق 53.2 درصد کاهش داشته است. صادرات سیگار هم کاهش 76‌درصدی در نیمه اول سال جاری داشته و به 36 میلیون نخ رسیده است. در مدت ياد‌شده صادرات تنباکوی سنتی و معسل نیز 43.3 و 77.2 درصد کاهش داشته است؛ به‌طوری‌که در نیمه اول سال جاری 63.3 و 37.1 تُن تنباکوی سنتی و معسل صادر شده است. با‌این‌حال صادرات توتون نيمه اول سال جاری بیش از 9 برابر شده و به 931 تُن رسیده است. همچنین طبق این آمار برآورد مصرف سیگار تغییری نداشته و تولید سیگار در نیمه اول سال جاری 26‌میلیارد‌و 440 میلیون نخ بوده که در مقایسه با تولید 19‌میلیارد‌و 650 میلیون نخی در مدت مشابه سال گذشته، 34.6 درصد افزایش داشته است. همچنين آمارها نشان می‌دهد که تعداد واحدهای فعال دخانی در بخش سیگار و تنباکو از 47 واحد در شش‌ماهه ابتدای سال گذشته به 58 واحد در نیمه اول سال جاری رسیده است. واریزی اشخاص و شرکت‌ها برای محصولات دخانی به خزانه در نیمه اول سال جاری در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته تقریبا دو برابر شده است. توتون چگونه در ايران توسعه پيدا كرد توتوني كه از مزارع برداشت مي‌شود، بايد در كارخانه به محصول نهايي تبديل شود. وضعيت بازار هم بر قيمت‌هاي نهايي محصولات توليد‌شده در كارخانه‌هاي داخلي تأثيرگذار است. اگرچه توتون مزارع ايران همه نيازهاي داخلي را تأمين نمي‌كند و بخشي از نيازها از مسير واردات تأمين مي‌شود؛ اما شركت دخانيات، بر توليد اين محصول در داخل كشور اصرار دارد. عطاء‌الله معروف‌خاني، رئيس مركز برنامه‌ريزي و نظارت بر دخانيات كشور در گفت‌وگو با «شرق» درباره تاريخچه توليد توتون و برنامه‌هاي اين مجموعه عنوان مي‌كند: صنعت دخانيات ايران يك صنعت كاملا انحصاري، ريشه‎دار، منحصر‌به‌فرد و متكي به تكنولوژي بسيار پيشرفته است، بنابراین با توجه به تاريخچه اين صنعت بايد عنوان كرد كه اولين نوع بذر توتون به‌نام سامسون در سال 1875 ميلادي (سال 1253 شمسي) از تركيه به ايران (گيلان) آورده و كشت شد و سپس به استان‌هاي مازندران، گلستان و آذربايجان منتقل شد. او ادامه مي‌دهد: در اين راستا در سال 1294 قانون انحصار به مجلس تقديم شد و در سال 1310 به تصويب رسيد. شركت دخانيات ايران در سال 1307 با هدف توسعه و پيشرفت صنعت دخانيات در كشور به‌صورت انحصاري تشكيل شد؛ به‌طوري‌كه قديمی‌ترين صنعت دخاني در خاورميانه محسوب مي‌شود. اولين كارخانه سيگارت‌سازي در سال 1316 در تهران شروع به كار كرد. باوجوداين، صرف نظر از اينكه محصولات توليدي اين صنعت (انواع سيگارت، توتون و تنباكو) زيان‌بار بوده و براي سلامتي مردم جامعه مضر است، اما صنعت دخانيات يك صنعت كاملا پيشرفته و منحصر‌به‌فرد است و هر‌يك از بنگاه‌هاي اقتصادي فعال در اين عرصه به غير از اشتغال‌زايي، كارآفريني، ارزآوري در كشور كه موجب اشتغال قشر عظيمي از مردم زحمتكش و تلاشگر‌ مانند كشاورزان، كارگران، توليدكنندگان عاملان توزيع‌كننده سراسري و استاني، خرده‌فروشان و... شده‌اند، منافع بسياري از محل كسورات قانوني مانند دو درصد حق انحصار توليد، 10 درصد حق انحصار واردات، فروش بخش اندكي از هالوگرام به توليدكنندگان تنباكوي معسل و سنتي و‌... كه طبق مصوبه شماره 80681 به تاريخ 27 تير سال 91 هيئت وزيران مبني‌بر انتزاع وظايف حاكميتي از شركت دخانيات ايران و واگذاري آن به وزارت صنعت، معدن و تجارت (مركز برنامه‌ريزي و نظارت بر دخانيات كشور)- بايد توسط اين مركز محاسبه و به خزانه دولت واريز شود. همچنين علاوه بر درآمد فوق 12 درصد ماليات بر ارزش افزوده، يك درصد عوارض هلال احمر، سه درصد عوارض شهرداري، 20 درصد سود بازرگاني، پنج درصد حقوق ورودي (واردات) ماليات و عوارض‌هاي مقرر در قوانين بودجه سالانه ماده 73 قانون برنامه ششم توسعه و... به استناد قوانين مربوطه در فاكتورهاي فروش شركت‌ها لحاظ و به حساب‌هاي مورد نظر واريز مي‌شود. معروف‌خاني مي‌گويد: با توجه به اطلاعات آماري قابل اتكا، برآورد مصرف سيگارت در كشور حدودا 65 ميليارد نخ و برآورد مصرف انواع تنباكوي معسل در حدود 9 تا 12 هزار تن است و به اين ترتيب سالانه حدود 50 ميليارد نخ و پنج تا شش هزار تن از محل قاچاق تأمين مي‌شود و چنانچه به استناد منويات مقام معظم‌رهبري درباره شعار سال‌هاي گذشته و سال ‌جاري (خودكفايي ملي، اقتصاد مقاومتي، رونق توليد، مبارزه جدي و مستمر با محصولات قاچاق و...) از توليد داخلي حمايت حداكثري معمول شود، علاوه بر تأمين نياز مصرف‌كنندگان و سلامت آحاد مردم جامعه با رعايت سيستم كنترل‌هاي داخلي و آزمايش‌های چندمرحله‌اي محصولات دخاني توليدي و وارداتي (اعم از مواد اوليه توتوني و غير‌توتوني و محصول نهايي) موجبات كارآفريني، اشتغال‌زایي، ارزآوري براي اقشار زحمت‌كش جامعه (كشاورزان، كارگران و...) فراهم شده و منافع قانوني بسياري از محل عوارض، ماليات و... عايد دولت و كشور مي‌شود. او اضافه مي‌كند: با تأمين حداكثري برآورد مصرف محصولات دخاني (65 ميليارد نخ سيگارت و 9 تا 12 هزار تن تنباكوي معسل) قاچاق، جعل كالاي دخاني به حداقل ممكن كاهش يافته و مردم جامعه كمتر از محصولات قاچاق كه فاقد هر‌گونه نظارت، كنترل و آزمايش در آزمايشگاه‌هاي معتبر هستند، استفاده خواهند كرد. در اين راستا زمينه صادرات انواع كالاهاي دخاني (توتون، تنباكو، سيگارت و...) به كشورهاي ديگر هم فراهم خواهد شد. به گفته رئيس مركز برنامه‌ريزي و نظارت بر دخانيات كشور از محل منابع فوق‌الذكر بر اساس بودجه ساليان ابلاغي مراجع ذي‌مدخل مانند وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي، وزارت آموزش‌و‌پرورش، سازمان صداوسيماي جمهوري اسلامي ايران و... منتفع شده و براي فرهنگ‌سازي به‌منظور كاهش حداكثري مصرف، احداث بيمارستان‌ها، ايجاد فضاي آموزشي‌و‌پرورشي و... مي‌توانند نهايت استفاده را بكنند. او درباره ميزان توليد سيگار در كشور و استفاده از توتون وارداتي در توليد اين محصول بيان مي‌كند: ميزان سيگارت توليدشده داخلي در حدود 50 ميليارد نخ در سال بوده كه با توجه به ميزان برآورد مصرف در كشور كه حدود 65 ميليارد نخ است، به ميزان 76 درصد نياز كشور را تأمين مي‌كند. نظر به اينكه هر يك از كمپاني‌هاي فعال خارجي كه اقدام به توليد سيگارت در داخل كشور مي‌كنند، براي توليد محصول خود فرمول خرمن منحصر‌به‌فرد دارند، بنابراین ناگزير آن شركت‌ها باید خرمن سيگارت‌هاي مربوطه (توتون آماده به مصرف) را از خارج كشور وارد كنند و تنها شركتي كه از توتون‌هاي داخلي كشور (حدود 40 درصد) و نيز از توتون‌هاي دور بريده نشده خارجي با انجام پرايمري (مجتمع دخانيات استان گيلان) در محصولات خود استفاده مي‌كند، شركت دخانيات ايران است. معروف‌خاني به اين پرسش كه مزارع داخل كشور چه بخشي از نيازهاي صنعت دخانيات را تأمين مي‌كنند، اين‌گونه پاسخ مي‌دهد: با توجه به اينكه (به صورت تقريبي) مزارع زير كشت انواع برگ توتون و تنباكو به ترتيب در استان‌هاي گلستان (3500 هكتار و 10500 تن)، مازندران (هزار هكتار و 1500 تن)، گيلان (700 هكتار و 1400 تن)، آذربايجان غربي (250 هكتار و 575 تن)، كردستان 1500 هكتار و 3450 تن، اصفهان (490 هكتار و 1275 تن)، بوشهر (300 هكتار و 600 تن)، فارس (50 هكتار و صد تن)، مركزي (65 هكتار و 130 تن و خراسان رضوي (170 هكتار و 510 تن) متمركز شده است. بنابراین همان‌طور كه در بند دو عنوان شد بسياري از كمپاني‌هاي توليدكننده سيگارت خرمن‌هاي آماده‌به‌مصرف خود را از خارج تأمين کرده و فقط شركت دخانيات ايران از توتون‌هاي روستايي (40 درصد) در خرمن خود استفاده مي‌كند و در توليد انواع تنباكوي معسل بخش عمده توليدكنندگان از توتون‌هاي روستايي داخلي (ويرجينيا) بهره‌برداري کرده و انواع تنباكوي سنتي (اصفهان، خوانسار، كاشان و‌...) در داخل كشت، برداشت و استفاده شده و تنباكوي صادراتي زرد طلايي (اصفهان) نيز به خارج از كشور صادر مي‌شود، با وجود اين، كل مزارع كشور براي كاشت توتون شش هزار و 950 هكتار براي تنباكو هزارو 275 هكتار و به ترتيب 17 هزار و 425 تن و دو هزار و 615 تن استحصال ‌می‌شود. او درباره امكان توسعه سطح زير كشت عنوان مي‌كند: با توجه به بررسي و مطالعات صورت‌گرفته ازسوی كارشناسان و متخصصان كشاورزان امكان توسعه سطح زير كشت توتون تا پنج برابر افزايش وجود دارد. به گفته رئيس مركز برنامه‌ريزي و نظارت بر دخانيات كشور در‌حال‌حاضر ميزان توتون وارداتي به كشور حدود 27 هزار تن است. او درباره صرفه اقتصادي توليد توتون در كشور يادآور مي‌شود: با عنايت به اينكه در كل كشور حدود شش هزار كشاورز در هشت هزار و 225 هكتار زمين مشغول بوده و به ميزان حدودا 40 درصد از تنباكوي معسل و صد درصد از تنباكو سنتي را تأمين مي‌كنند، بنابراین همان‌گونه كه اشاره شد، اين مسئله كاملا انحصاري بوده و از زمين كشاورزي تا توزيع و فروش و رسيدن به دست مشتريان و مصرف‌كنندگان، اقشار بسياري از مردم جامعه منتفع مي‌شوند. به‌ویژه قشر زحمتکش كشاورزان و در صورت استحصال محصولات با‌كيفيت در داخل از واردات آنها جلوگيري شده و اين امر باعث پيشگيري از خروج بي‌رويه ارز می‌شود و موجبات كارآفريني اشتغال‌زايي و رسيدن به خودكفايي ملي را فراهم می‌کند.