تئاتر به مثابه فضاي زيستن
پارسا ریاحی: «تئاتر و جامعه» مجموعه مقالات و گفتوگوهايي است درباره ارتباط متقابل جامعه و تئاتر كه به تازگي به كوشش رضا كوچكزاده در نشر نو منتشر شده است. اگرچه مقالات و گفتوگوهاي اين كتاب به وجوه مختلف تئاتر و جامعه در بسترهاي زماني و مكاني مختلف پرداختهاند اما ميتوان گفت كه همگي آنها در پي پاسخ به سه مسئله يا پرسش اساسياند: ارتباط متقابل جامعه و تئاتر چگونه است؟ هستيِ اجتماعي تئاتر و اجراي امر اجتماعي را چگونه بايد تبيين كرد؟ اين برهمكنش تاريخي چگونه در مقاطع و ساحتهاي گوناگون تعيني فرمي و گفتماني مييابد؟
رضا كوچكزاده در پيشگفتار كتاب نخست به اين نكته اشاره كرده كه به گواه تاريخ تئاتر ميتوان گفت كه فيزيك و جامعهشناسي از نزديكترين دانشها به تئاتر بودهاند: «از آنجا كه موضوع و مساله دانش جامعهشناسي و هنر تئاتر، بررسي جامعه و افراد آن -هر يك به شيوه و رويكردي ديگرگون- است، بررسي ميانرشتهاي اين دو ميتواند به كاربرد و گسترش ژرفاي هر يك ياري رساند و كوششي نوين بر نگرههاي برتولت برشت -نخستين ايدهپرداز و كنشگر تئاتر اجتماعي كه دريافت جامعهشناسي نزديكترين دانش به تئاتر است- براي شكلگيري تئاتر نو و پاسخگوي جامعه باشد.» كوچكزاده در پيشگفتارش مروري اجمالي بر پيشينه بررسي جامعهشناختي تئاتر در ايران كرده و نوشته است: «نخستين كوششهاي تئاتر نوين ايران، پيوستگي شگفتانگيزي با دگرگونيهاي اجتماعي دارد كه سرانجامش به انقلاب مشروطه رسيد؛ گرچه هيچگاه نميتوان حتي در نمايشهاي سنتي ايران نيز رويكردهاي اجتماعي را ناديده گرفت. تئاتر در آستانه دوره مشروطه، بيش از آنكه به ديده هنر نگريسته شود، رسانهاي بود براي روشنگري جامعه تا مردم را به حق قانوني خويش آگاه سازد و راهي براي رويارويي با استبداد بيابد.» او
همچنين «ايبسن آشوبگراي» را از نخستين بررسيهاي جامعهشناختي تئاتر ما دانسته است؛ جزوهاي كوچك از اميرحسين آريانپور كه در سال 1348 در انجمن تئاتر ايران منتشر شد.
كوچكزاده در سال 1385 كتابي با عنوان «تئاتر و جامعه» منتشر كرد كه با استقبال خوبي مواجه شد و به گفته خودش همين نكته و نيز افزايش آگاهي و بررسيهايش در اين زمينه باعث شد تا به فكر تدوين كتابي تازه با همين موضوع باشد. انتشار اين كتاب چند سالي و به دلايل مختلف به تأخير افتاد تا سرانجام در نشر نو به چاپ رسيد. «تئاتر و جامعه» از سه بخش پيوسته به هم تشكيل شده است. در بخش اول با عنوان «بررسيهاي ما»، هفت نوشتار پژوهشي از پژوهشگران عرصه تئاتر و جامعهشناسي آمده است كه به بررسي لايههاي گوناگون اين رويارويي ميان دو نهاد تئاتر و جامعه ميپردازند. كوچكزاده درباره اين بخش نوشته: «بر آن بودم كه هر يك از نوشتهها به بخشي از فضاي گسترده تئاتر يا شيوهاي از بررسيهاي جامعهشناختي بپردازد؛ تا آنجا كه برخي نوشتهها را كه فضا يا رويكردي همانند داشتند از كتاب كنار نهادم. گرچه نتوانستيم از همه كنشگران اين فضا ياد كنيم، بيگمان ميتوان تأثير مهمترين نظريهپردازان را در آثار نوين كنوني هم به روشني ديد؛ كه ما بر دوش گذشتگان ايستادهايم. افزون بر اين، بسيار علاقه داشتم كه ميتوانستيم به جامعهشناسي تماشاگران نهفته تئاتر -آنان
كه تماشاي تئاتر نميروند- و تأثير (غيرمستقيم) هنرهاي نمايشي بر آنها نير بپردازيم؛ ولي شوربختانه، نوشتاري دقيق و ارزشمند به دستمان نرسيد.» هفت نوشتاري كه در اين بخش منتشر شده عبارتاند از: «تئاترستيزي افلاطون» علي قليپور، «پيوستگي دوسويه نمايشهاي سنتي ايران با جامعه ايراني» رضا كوچكزاده، «در تماشاخانه چه ميگذرد» امير خراساني، «ناممكن بودن تئاتر خياباني در ايران» رضا سرور، «درآمدي بر تحليل پيدايش زيرميدان موجنو تئاتر ايران در دو دهه سي و چهل خورشيدي» سعيد اسدي، «دموكراتيزاسيون يا دموكراسي فرهنگي؟» سارا شريعتي و فاطمه پدرام و «نمايش مدرسهاي و جامعهپذيري كودكان و نوجوانان» سيدحسن فداييحسين.
«پيوست يك: نگرشهاي ايرانيان» عنوان بخش دوم كتاب است كه در اينجا نيز شاهد هفت نوشتار از نويسندگان و پژوهندگان جهاني هستيم كه در واقع بخش پژوهشي اول را كاملتر ميكنند: «از آنجا كه تئاتر زباني جهاني دارد و بسياري از دغدغههاي فرامرزي اين هنر در ميان زبانها و فرهنگهاي گوناگون همانند است، بهتر ديدم رويارويي دوسويه تئاتر و جامعه را در برخي كشورها به شكلي نمونهوار در تكميل بحثهاي بخش نخست قرار دهم.» عناوين مقالههاي اين بخش عبارتاند از: «خاستگاه انسانشناسي تئاتر» از يوجينيو باربا با ترجمه رضا سرور، «چرا ميخندند؟» از ويليام او. بيمن با ترجمه سعيد آقايي، «انديشههاي اجتماعي برشت و گروه تئاتر نان و عروسك» از سي دبليو بيگزبي با ترجمه مسعود نجفي، «كاندومبله برزيلي» از ژان دووينيو با ترجمه سپيده پارساپژوه، «ما اينجاييم» از گويييلمو اسكينينا با ترجمه مهدي فيضي، «تئاتر آكواريوم يا تئاتر متعهد دانشگاهي» از اولين ارتل با ترجمه اصغر نوري و «چرا تئاتر اجتماعي؟» از جيمز تامپسون و ريچارد شكنر با ترجمه سكينه عربنژاد.
«پيوست دو: گفتوگو» شامل سه گفتوگو با كوششگران و هنرمندان تئاتر است كه در آثارشان رويكردي به تئاتر اجتماعي داشتهاند. «تئاتر نميتواند اجتماعي نباشد!» عنوان گفتوگوي اول است كه رضا كوچكزاده با فرهاد مهندسپور انجام داده است. «تئاتر به مثابه فضاي زيستن» گفتوگويي با روبرتو چولي است كه زهرا ايپسيروگلو انجام داده و خسرو محمودي آن را به فارسي برگردانده است. گفتوگوي سوم نيز «تئاتر و حل مشكلات آسيبديدگان اجتماعي» نام دارد كه گفتوگويي است با آگوستو بوآل كه داگلاس ال.پترسون و مارك وينبرگ انجامش دادهاند و از سوی حسين شاكري به فارسي ترجمه شده است.
كوچكزاده در بخشي ديگر از پيشگفتارش نوشته است: «براي اين كتاب از انديشمندان هر دو حوزه تئاتر و جامعهشناسي خواستهام تا نگاه علمي خويش را به شكل نوشتهاي مستقل ارائه دهند تا از همنشيني اين نوشتارها در كنار گفتارهاي پيوست دو، بتوانيم ديدگاههاي گوناگون را تا حدودي براي خوانندگان روشن كنيم. همچنين با خواندن مجموعههايي مدون و نزديك به گستره ما، مقالههايي را براي برگردان فارسي گزيدهام تا اين نوشتهها تنها به مرزهاي جغرافيايي ما محدود نباشد. كوشيدهام در انتخاب نوشتارها، رويكردهاي گوناگون جامعهشناسي تئاتر را كنار هم قرار دهم تا با عبور از تكصدايي و شيوهاي يگانه، راه بر خوانشهاي تازهتر هموار گردد. با اين همه، مهمترين پرسشي كه در گردآوري اين كتاب با آن رويارو بوديم، محدوده و حوزه بررسي جامعهشناسانه نمايش بود.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.