به بهانه اجراي نمايش «سوختن» در سالن استاد ناظرزاده کرماني
ميان عشق و ايمان
محمدحسن خدايي. منتقد
اجرايي مثل نمايش «سوختن» يادآور يک جهان برساخت و غيرتاريخي است. مهرداد کوروشنيا در مقام نويسنده، با تاريخزدايي از رمان «کالين فالکنر» نمايشنامهاي بيرون از تاريخ رمان نوشته که معلوم نميشود شخصيتها در کجا و چه زمان زندگي ميکنند و ذيل چه گرايشي از مسيحيت، مشغول عبادت پروردگار يا تخطي از او هستند. البته که اشاراتي مبهم به شهر تولوز يا حتي فرقه دومنيک قديس شده، اما در نهايت براي مخاطب ناآشنا با مناسبات مسيحيت و فرقههاي مختلف آن، اين ارجاعات ناقص است و مسيحياني نامتعين از منظر تاريخي ميسازد. اصولا اين شکل از مواجهه با يک رمان اگر تلاش نکند معاصر عصري باشد که در رمان روايت شده، جهاني انتزاعي برميسازد که معلوم نيست مناسبات افراد مبتنيبر چه نظم سياسي و الهياتي است. بنابراين مانند اکثر آثاري که اين سالها از جهان مسيحيت در فضاي تئاتر ايران بازنمايي شده، اجراي سوختن هم بياعتنا به امر تاريخي و لاجرم مختصات جغرافيايي يک دوران، در باب يک مسيحيت بدون تاريخ است. الگويي تکرارشونده که ميتوان با استفاده از آن، انبوهي نمايشنامه نوشت و اجرا کرد. از پس اين مکانيسم با بدنهايي تاريخزداييشده روبهرو هستيم که در قبال اقتدار کليسا، تبعيت يا مقاومتشان چندان نميتواند واجد ارزش باشد. اگر بپذيريم که مسيحيت، تاريخي دارد و فراز و فرودهايي، اجراي سوختن امر تاريخي را به محاق برده و به سياستزدايي از بدن، کليسا و مسيحيت دامن زده است. حتي کنش بازيگران، ژست و اطوارشان، کمابيش يادآور همان فرمهاي آشناست که اين سالها از مسيحيت غيرتاريخي در تئاتر و سينماي ما ارائه شده است. اجراي سوختن مبتني است بر همان جهان اسطورهاي و تقابل خير و شر. اگر در رمان يک واقعه از چشمانداز شخصيتهاي مختلف روايت ميشود، اجرا تکثر را کنار زده و سرراست قصهاش را بيان ميکند تا امر نامنتظر کنار گذاشته شده تا روايت با يک رويکرد تقديرباورانه به مرگ مادلن منتهي شود. مادلن همان دختري است که ادعا دارد با عالم غيب در ارتباط بوده و ميتواند بيماران صعبالعلاج را درمان کند. مدعاي مادلن اقتدار کليسا را به چالش کشيده و مستوجب تکفير و سوختن در آتش است. روايت سرراست به همين نتيجه ميرسد تا مخاطب با جهاني پيچيده مواجه نشود. اين يک انتخاب ايدئولوژيک و زيباشناسانه است تا محتوايي هولناک را با رئاليسمي کمابيش خام بيان کند.
مهرداد کوروشنيا با آنکه تاريخزدايي کرده اما نمايشنامهاي مبتنيبر تعليق آفريده که مخاطبان را جذب ميکند. شکلي از ملودرام که تنش بين عشق و ايمان را بازتاب دهد و سازوکار يک کليساي اقتدارگرا را آشکار کند. بهلحاظ اجرائي صحنه چنان طراحي شده است که جايگاه کشيش بهمثابه مرجع اقتدار نمايان شود. يک صندلي مجلل با رنگ قرمز که در انتهاي صحنه، يادآور جايگاه نمادين کليساست. صليبي که بر فراز صندلي نصب شده تا همه را زير نظر بگيرد و تبرک کند. پايين صحنه اما مربوط است به زندگي روزمره مؤمنان؛ فضايي که از نظارت کليسا اندکي رهايي يافته و امکاني است براي کسبوکار و پرداختن به علايق شخصي. تضاد اين دو فضا مبتني است بر همان تنش هميشگي بين عشق زميني و ايمان الهي. سوختن روايت همين سرگردانيهاست: زمين و آسمان، عشق و ايمان، خير و شر. اين فضاي الهياتي لاجرم کليت اجراي عليرضا آرا و عليرضا اوليايي را در مقام کارگردان به سمت ساختاري دوگانه پيش ميبرد که در آن همچنان ايمان بر پرسش برتري دارد و بهجاي ترديد بهتر است اعتراف و توبه باشد. بازيها در خدمت ايدئولوژي اجرا يا همان برساختن تمايزات دوگانه است. سوگل خليق در نقش مادلن، تلاش دارد ترکيبي باشد از يک شخصيت سرکوبشده که هم تمناي اتصال به امر والا دارد و هم شور و شوق زنانه. ژستها و حرکات خليق، از بدن بحرانيشده مادلن فاصله دارد. مجتبي پيرزاده ايفاگر نقش برنار، گويي همچنان از آن پيچيدگي شخصيت رمان دورافتاده و بازياش فراز و فرود لازم را ندارد، اين نه از کيفيت بازي او که مربوط است به شخصيتي که در نمايشنامه آورده شده است. ميثاق زارع کمابيش يادآور يک خليفه يا کشيش اقتدارگراست که مدام به فلسفه و کتاب مقدس استناد کرده و بهراحتي حکم تکفير ميدهد . او بازيگر توانايي است اما کشيشي که بازنمايي ميشود چندان در ذهن ما باقي نخواهد ماند. مصطفي پروين در نقش پدر مادلن، يک صنعتکار است. مؤمني وفادار به اقتدار کليسا که دخترش را هم دوست ميدارد و اغلب در حاشيه و آرام است. سوختن تلاش دارد از ماجراجويي دوري گزيند تا گرفتار «سوختن» نشود. اما دريغا که اين محافظهکاري چيزي را هم بحراني نميکند، نه بدن مؤمنان را، نه نهاد کليسا و خود اجراي «سوختن» را.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.