در نشست «بررسي منطق اجتماعي اعتراضات آبان ۹۸» مطرح شد
اعتراض علیه خود
شرق: اين گزاره را که «فاصله اعتراضات در ايران کاهش پيدا کرده است»، حالا همه پذيرفتهاند و براي اثبات آن به تاريخ اعتراض در دهههاي گذشته استناد ميکنند؛ اگرچه از تير ۷۸ تا خرداد ۸۸، ايرانيان يک دهه را پشتسر گذاشتند و با خواسته و شيوه اعتراض متفاوتي به خيابان آمدند، اما بين دي ۹۶ و آبان ۹۸ فاصله کمتر از دو سال است. در اين بين افرادي که با عدد و آمار به تحلیل امور اجتماعي ميپردازند، ميگويند از حوادث آبان شوکه نشدند، چراکه نظرسنجي آينهاي از رفتار آينده مردم يک جامعه است و اين نظرسنجيها از نزديکي اعتراضات حکايت داشت. پرسش درباره افراد و اقشار شکلدهنده اعتراضات آبان هم همچنان محل بحث است و فصل اشتراک نظرها، اقشار فرودست و حاشيه به همراه بخشي از طبقه متوسط را معترضان آبان ميخواند. آينده پيشروي جامعه ايران هم يکي از بخشهاي تحليلي اعتراضات است و تقريبا همه از لزوم تغيير نگاه و شيوه دولتداري ميگويند. «بررسي منطق اجتماعي اعتراضات آبان ۹۸» نام نشستي است كه چهارشنبه هفته پيش در دو نوبت صبح و عصر و با حضور هفت جامعهشناس و تحليلگر سياسي در دانشکده علوم اجتماعي دانشگاه تهران برگزار شد. در اين نشست، حسين راغفر، امير محبيان و محمدرضا طالباني در نوبت صبح و ابراهيم حاجياني، محمد فاضلي، محمد آقاسي و احمد نادري در نوبت عصر منطق اجتماعي اعتراضات آبان ۹۸ را بررسي کردند. اگر حاشيه عليه متن شود هيچ کاري نميشود کرد امير محبيان، تحليلگر سياسي اصولگرا و مدرس فلسفه که پيش از اين به بررسي و تحلیل اعتراضات ۹۶ پرداخته بود، اتفاقات آبان را ادامه همان روند دانست و از نزديکي اعتراضات گفت: «لحظات اعتراضات دارد به هم نزديکتر ميشود. مسئولان بايد خيلي مواظب باشند. آنچيزي که باعث شد اعتراضات با پايه بنزين گسترش پيدا کند اين بود که چشمانداز منفي است؛ مردم گراني فزاينده محتمل بر افزايش قيمت بنزين را متصور شدند». بخش زيادي از تحليل محبيان بر پايه وضعيت حاشيهنشيني در ايران بود که حتي آمار دقيقي هم در اين زمينه وجود ندارد و مسئولان عددهاي مختلفي بين ۱۱ تا ۲۲ ميليون را مطرح ميکنند. محبيان دراينباره و خطاب به مسئولان هشدار داد: «معضل حاشيهنشيني بايد حل شود، حاشيهنشينها احساس نکنند ضدمتن و ضدمردم هستند. اگر حاشيه عليه متن شود، به جايي ميرسد که هيچ کاري نميشود کرد». او همچنين تقليل اعتراضات به اراذل و اوباش را يک اشتباه تحليلي دانست: «خطر ديگري که وجود دارد، تقليل مسائل اجتماعي به حداقلهاست. اينکه جريان اعتراضي را که وجود داشت به اراذل و اوباش تقليل دهيم، انحراف در تحليل است. نه که اراذل و اوباش نبودند، اما کل قضيه را نبايد به آنها نسبت داد». محبيان همچنين به نقش زنان در اين اعتراضات پرداخت و آن را يکي از نشانههاي تغيیر وضعيت جامعه و مسئوليت اقتصادي دانست: «در اين اعتراضات زنان خيلي فعال بودند. الان فشار اقتصادي بار زيادش برعهده زنان است. فشار اقتصادي زنان را هم به حرکت درآورده است». صفهاي در سفارتخانهها اعتراض است حسين راغفر که در جواني فوتباليستي طراز اول بود، حالا اقتصادداني شناختهشده است که سالها درباره ريشههاي فقر در ايران پژوهش و تحقيق کرده است. او هم يکي از سخنرانان نشست منطق اجتماعي اعتراضات بود که مانند گذشته درباره آينده هشدار داد و از لزوم تغيير سياستها گفت: «کاملا قابل پيشبيني بود و ما سالهاست که پيشبينياش را ميکرديم». سال ۸۹ و پس از آنکه دولت مهرورز دهم، قيمت حاملهاي انرژي را بالا ببرد، سخنگوي وقت دولت از تلاش گروهي خاص براي ايجاد شورش و رخندادن آن سخن گفت که راغفر در سخنراني خود به آن دوره اشاره کرد و گفت: «سخنگوي دولت دهم بعد از افزايش قيمت بنزين گفت شورشي رخ نداد که من جواب دادم اين شورش اتفاق افتاد و شما نديدید، مردم بهجاي آتشزدن پمپبنزينها خودشان را آتش زدند؛ رشد اعتياد با افزايش قيمت بنزين بالا رفت». آنطور که راغفر در اين نشست گفت، ايرانيان در اين سال به اشکال مختلف عليه خود دست به اعتراض زدند: «ما از آن سال شاهد اشکال مختلف اعتراضها عليه خود هستيم. صفهاي در سفارتخانهها اعتراض است، فرار مغزها اعتراض است». راغفر در ادامه سخنان خود به افت ارزش پول ايران هم پرداخت و دراينباره مثالهايي را مطرح کرد: «آنقدر پول ملي سرکوب شد که براي افغانستان ميارزيد از ايران سيبزميني بخرد. ما براي اولينبار به افغانستان صادرات مواد غذايي داشتيم. ۷۵۰ تن سال گذشته پياز و سيبزميني صادر کرديم. سرريز اينها روي زندگي مردم است». با همه اين توضيحات، چه چيزي باعث ميشود که طبقه فرودست يک جامعه دست به اعتراض بزند و چرا در برخي کشورها شاهد چنين اعتراضهایي نيستیم؟ راغفر در پاسخ به چنين پرسشي، براي پيشبرد بحث خود گفت: «مفهوم محروميت نسبي از اينجا حاصل ميشود که مردم خود را با گروه مرجع مقايسه ميکنند. اين احساسات در دولتهاي نهم تا دوازدهم ايجاد شده و اين سبب شده است نارضايتيها افزايش يابد. رژه اشرافيت را هم بايد اضافه کرد؛ بازندهها ميبينند يک الف بچه پشت ماشين شش، هفت ميليارد توماني عياشي ميکند». او در ادامه اين بحث به نبود شرايط قانوني اعتراض هم اشاره کرد که در نهايت منجر به اعتراضهایي شبيه آبان ۹۸ خواهد شد: «عمدتا ايندفعه معترضان از طبقات پايين جامعه هستند. آمارها اين موضوع را نشان ميدهد. طبقه متوسط احساس نابرابري دارند، اما طبقه پايين با پوست و گوشت اين نابرابري را درک ميکنند. فرسودهشدن اعتماد عمومي کاملا خود را در اعتراضهای اخير نشان داده است». هشدار درباره آينده بخش پاياني سخنان اين پژوهشگر حوزه فقر بود: «اگر با چنين اعتراضهایي درست برخورد نشود و درست مدیريت نشوند، بايد منتظر نارضایتی بيشتري باشيم». اعتراض خشن پاسخي به نبود روش اعتراض است اعتراض خشن تنها در ايران رخ ميدهد؟ «محمدرضا طالبان»، جامعهشناسي است که در اين نشست تلاش کرد به اين پرسش پاسخ دهد و راههاي کنترل خشونت را بررسي کند. او ابتداي سخنان خود به دو مثال معروف در تاريخ آمريکا و انگليس اشاره کرد و گفت: «در سال ۱۹۹۲ ميلادي وحشتناکترين شورش در آمريکا با بيش از ۲۰۰ سال سابقه دموکراسي رخ داد. ۶۳ نفر کشته شدند، دوهزارو خردهاي نفر مجروح شدند و بيش از يک ميليون دلار به اموال مردم آسيب وارد شد. روز ششم اين اعتراضها ارتش آمريکا براي سرکوب اين شورش وارد عمل ميشود. در سال ۲۰۱۱ شورشهايي در لندن شروع شد و در سراسر انگليس ادامه پيدا کرد که حدود ۲۰۰ ميليون پوند خسارتش بود و ۷۰۰ نفر بازداشتشده داشت». او از اين دو مثال نتيجه گرفت که اعتراض خشونتبار تنها به ايران و خاورميانه محدود نميشود و در ادامه درباره انگيزه اعتراضهای آبان گفت: «انگيزه مردم براي کنش جمعي احساس نارضايتي است. هرچه افراد از سياستها و اقدامات دولت احساس محروميت بيشتري کنند، آمادگي بيشتري براي کنشهاي اعتراضي دارند». طالبان با اين توضيحات درباره دليل وقوع خشونت در اعتراضها گفت: «مردم دنيا زماني دست به اعتراض خشونتآميز ميزنند که راهي جز اين نداشته يا امکان بيان اعتراض نداشته باشند يا درصد موفقيتشان پايين باشد؛ در ايران نیز همين است». از نارضايتي به خشمگيني محمد فاضلي جامعهشناس و پژوهشگر اجتماعي است که در سالهاي گذشته و با گسترش شبکههاي اجتماعی به چهرهاي پرطرفدار در تحليل اجتماعي تبديل شده است. او اولين سخنران نوبت عصر نشست منطق اجتماعي اعتراضهای آبان ۹۸ بود که از سه مرحله اعتراض سخن گفت: «ما داريم از سه مرحله عبور ميکنيم؛ از نارضايتي به خشمگيني. غرزدن و از چيزي ناراضيبودن در همه جوامع هست؛ اما دست به کنشي نميزنند. يک مرحله جلوتر، آدمها خشمگين ميشوند و حاضرند براي خشمشان کاري انجام دهند». او در ادامه اعتراضهای آبان را مربوط به شهرهايي با نابرابري شديدتر دانست و گفت: «بيشتر اعتراضها در شهرهايي رخ داد که نابرابريها آنجا بيشتر است. مردم ماهشهر شاهد پتروشيميهاي مدرن، کارمندان مدرن با دستمزدهاي بالا هستند درحاليکه شرايط زندگي مردم در حاشيههاي اين شهر بد است. توزيع نابرابر و گسترده و مهمتر از همه فزاينده در مردم اثر ميگذارد». اما اين نابرابري چه تأثيري بر زندگي افراد دارد؟ فاضلي در پاسخ به اين پرسش گفت: «نابرابري مولد مرضهاي جسمي و روحي است. اين احساس به واسطه نقض بيطرفي، سبب شده است نابرابري و احساس نابرابري به مجموعه چيزباختگي مردم اضافه شود». او در ادامه بر لزوم توجه دولت به نتايج نظرسنجيهاي معتبر و همچنين انتشار عمومي اين آمار و اطلاعات تأکيد كرد و در توضيح گفت: «مردم ايران در قرن ۲۱ حق دارند به نظرسنجيها دسترسي داشته باشند. به خدا به نفع جامعه است. اگر دولت بداند نظر مردم درباره آن چيست، خود را اصلاح ميکند. اگر نظرسنجيها نباشد، اطلاعاتي ميدهند که درست نيست. اگر نظرسنجيها درست و کامل منتشر شوند، وضع بهتر ميشود. از پستوها، دادههايي ميگيرند و نتيجهاش ميشود همين که ميبينيم». اما در اين شرايط چه کاري ميتوان براي حفظ جامعه ايران انجام داد و اين مسئوليت با چه افراد يا گروهي است؟ فاضلي دراينباره گفت: «مسئوليت بر عهده کساني است که قدرت بيشتري براي گشودن راه دارند. در درجه اول وظيفه دولت است، درجه دوم به اصلاحطلبان و اصولگرايان بازميگردد که اميدواريم براي گشودن راه به گفتوگو بنشينند و در نهايت بايد قدر مردمي را دانست که ۶۲ درصد آنان ميگويند در چنين شرايطي بايد گفتوگو کرد». ما گفتیم شنیده نشد محمد آقاسي پژوهشگري است که تا همين چند ماه پيش مديريت مرکز افکارسنجي دانشجويان ايران (ايسپا) را برعهده داشته و به همين دليل با نتايج نظرسنجيها درباره وضعيت اجتماعي ايران آشنا است. او دراينباره و درباره دو سال گذشته ايران گفت: «از دي ۹۶ تا آبان ۹۸ با وجود گذر تقويم بايد گفت فقط يک بازه گذشته است. فاصلهاي بين اين دو تاريخ نيست. نتايج انتخابات يا اعتراضاتي که صورت گرفت، براي خيليها تعجببرانگيز بود؛ براي کساني که در مراکز نظرسنجي کار ميکردند، خيلي عجيب نبود. ما گفتيم، شنيده نشد». آقاسي در بخشي از سخنان خود به نتايج دو نظرسنجي مشابه در ايران و آمريکا اشاره کرد و در مقايسه نگاه ايرانيان و آمريکاييان گفت: «نوروز ۹۸ نظرسنجيای داشتيم که از مردم پرسيديم اولویتتان براي سال آتي چيست. اين سؤال را مرکز نظرسنجي آمريکايي هم پرسيده بود و جوابهاي مردم در ارتباط با نحوه زندگي شخصي بود. در ايران اما مردم پاسخهاي متفاوتي دادند که انجام آنها وظيفه دولت است». او از اين مثال به اين نتيجه رسيد که جامعه براي توليد معنا منتظر دولت نميماند و يکي از دلايل اين اعتراضات را توليد معناي اعتراضي از سوي مردم دانست. اين پژوهشگر اجتماعي در ادامه به بررسي سالهاي ۹۶ تا ۹۸ هم پرداخت و گفت: «تقريبا عادت کرده بوديم هر يک دهه يک بار اعتراض اجتماعي صورت بگيرد اما الان ديگر خيلي نزديک شده است». خطر بسيار جدي است «هيچگونه صدا و روايتي از حاشيهنشينها در برخی نهادهاي رسمي نيست»؛ اين جمله محور سخنان احمد نادري، جامعهشناس و مدرس دانشگاه تهران در اين نشست بود که در ادامه اين بحث از رفتار نئوليبرال دولت در روزهاي اعتراضات گفت: «دولت مستقر، در زمان اعتراضات ۹۶ و ۹۸ يک دولت کاملا نئوليبرال است. نگاهش به حاشيهها نگاه کارکردي است. معتقد هستند فقر بايد وجود داشته باشد. وزير روحاني، اين ديدگاهش بود که ميگفت مسکن مهر طرح مزخرفي بوده است، با افتخار ميگويد در پنج سال آجر رو آجر نگذاشته است». نادري از حاکمشدن نگاه نئوليبرال بر اقتصاد ايران از دهه ۷۰ به بعد سخن گفت و در توصيف آينده هم از عبارت بسيار خطرناک استفاده کرد: «خطر بسيار جدي است. کمشدن فاصله اعتراضات خطرناک است. اگر حاشيهنشينها به جايي برسند که چيزي براي از دست دادن نداشته باشند؛ هيچ طوري نميشود با اين مردم برخورد کرد». جغرافياي اعتراضات؛ چرا يزد اين بار وارد اعتراضات شد؟ ابراهيم حاجياني، جامعهشناس و معاون مرکز بررسيهاي استراتژيک است که پيش از اين سالها رياست مرکز افکارسنجي ايسپا را هم برعهده داشت. او در تحليل اعتراضات آبان تأکيد بر جغرافيا داشت و از لزوم دسترسي به اطلاعات بيشتر براي بررسي گفت. حاجياني درباره جغرافياي شهرهاي اعتراضي گفت: «چرا يزد اين دفعه وارد اين اعتراضات شد؛ درحاليکه اصلا انتظارش را نداشتيم؟ چرا در شيراز اينچنين شد؟ من فکر ميکنم آن آسیبی را که براي هر شهري وجود دارد، بايد شناخت». او درباره شيوه تحليل اين اعتراضات هم گفت: «تا زماني که به شواهد لازم براي طرح اين تئوريها دست پيدا نکنيم، نميشود تحليل درست کرد. هنوز خيلي زود است براي تحليل اتفاقات اخير. شواهد دستمان نيست و ميخواهيم تجربه اعتراضات گذشته را با اعتراضات اخير تطبيق دهيم». از نگاه اين جامعهشناس در اين اعتراضات «طبقه متوسط هم کنار جوانان بيکار، مهاجران افغانستاني، معلمها، کاميوندارها» در خيابان حاضر بودند. او همچنين حرکت به سمت اميد اجتماعي را راهکار مقابله با شرايط کنوني دانست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.