|

چشم انتظارِ دمیدن پگاه

میرجلال‌الدین کزازی

من درباره این آیین که شب یلدا نامیده می‌شود یا با نامی آشناتر شب چهله یا چله، در کتاب‌ها و جستارها و گفت‌و‌شنودهای رسانه‌ای بارها به فراخی نوشته‌ام و سخن گفته‌ام. در این گفتار بهتر آن است به زمینه‌ای در پیوند با این آیین کهن بپردازم که پیش‌تر بدان پرداخته نشده است. این زمینه را می‌توانم در پرسشی چنین در میان بنهم: «‌چرا ما ایرانیان این آیین را در درازترین شب سال برمی‌گزاریم؟ شبی که در سامانه‌های کهن آیینی و نمادشناسی ایرانی گجسته‌ترین شب سال شمرده می‌تواند شد؟» هر‌کس با فرهنگ ایرانی آشنایی داشته باشد، می‌داند که ایرانیان شب را، تاریکی را، سرما را، پدیده‌هایی بدشگون و زیان‌بار و اهریمنی می‌دانند؛ از سویی دیگر، روز و روشنایی و گرما را پدیده‌هایی خجسته، سودمند و اهورایی به شمار می‌آورند. من به این پرسش که پرسشی ناگزیر و بنیادین نیز هست، دو پاسخ می‌توانم داد: یکی پاسخی است اخترشناختی و گاهشمارانه که است: «‌بزرگ‌ترین جشن فراگیر آیینی و میهنی ایران: جشن نوروز، در آغاز بهار برگزار می‌شود. هنگامی که خجسته‌ترین رخداد کیهانی، گاهشمارانه روی می‌دهد: ترازمندی بهاری (اعتدال ربیعی). در ترازمندی بهاری، شب و روز همساز و هم‌تراز می‌شوند. از آن پس شب و تیرگی و سرما فرو می‌کاهد؛ روز و روشنی و گرما برمی‌افزاید. این روند می‌پاید تا نخستین روز از تیرماه. این روز درازترین روز سال است. از آن پس، کار وارونه می‌شود: روز فرو می‌کاهد و شب درمی‌افزاید. این روند فروکاهش همچنان می‌پاید تا نخستین روز از مهرماه که دیگر بار شب و روز همساز و هم‌تراز می‌شود. این رخداد ترازمندی پاییزی (اعتدال خریفی) نامیده می‌شود. همچنان در‌پی این افزایش شب و فروکاهش روز سرانجام می‌رسیم به نخستین روز یا شب از دی‌ماه. این شب درازترین شب سال است. از آن پس شب فرو می‌کاهد، روز می‌افزاید تا آغاز نوروز و بهار و ترازمندی بهاری. بر پایه آنچه پیش‌تر گفته شد، می‌باید درازترین روز سال انگیزه‌ای نیرومند باشد در برگزاری جشن و آیین، اما به وارونگی ما ایرانیان جشن شب چله یا شب یلدا را در درازترین شب سال برمی‌گزاریم. پس از این دیباچه ناگزیر، پاسخ نخستین به پرسش، چنین می‌تواند بود:« انگیزه فرو‌نهادن درازترین روز سال آن است که در‌پی این روز، روشنایی و روز به فروکاستن می‌آغازد. این فروکاهش پدیده‌ای خجسته و شادی‌انگیز نمی‌تواند بود. اما در‌پی درازترین شب سال، ما با افزایش روز و کاهش شب روبه‌رو می‌شویم. به سخنی دیگر، بر پایه سامانه‌های کهن آیینی و باورشناختی، چیرگی اهریمن بر جهان سستی پذیرید و کاهش می‌گیرد. نیروهای اهورایی می‌آغازند به توش و توان‌گرفتن. پاسخ دیگر بدان پرسش، پاسخی است که هم نماد‌شناسانه می‌تواند بود و هم تاریخی. اگر مهر را خورشید بدانیم در درازترین و تیره‌ترین شب سال ارج و ارزش خورشید بیش از هر زمان دیگر دریافته می‌شود؛ در‌پی آن، نیاز به دمیدن خورشید است. نیز به درست، از همین روی ایرانیان می‌کوشند این شب را زنده بدارند تا پگاهان و دمیدن خورشید بیدار بمانند، آگاه و هوشیار سربرآوردن آن را گواه باشند». من بیش از این به این زمینه نمی‌پردازم زیرا درباره آن فراوان نوشته‌ام و گفته‌ام... آن رخداد تاریخی که انگیزه‌ای دیگر نیرومند می‌تواند بود در برگزاری آیین شب یلدا، زایش مهر است: مهر نام دین‌آوری است که 60 سال پس از تازش اسکندر گجسته بنفرین (ملعون) به ایران، 30 سال پس از برپایی جهان شاهی اشکانی از دوشیزه‌ای به نام ناهید زاده شده است، آیینی نو را در ایران گسترده است که یکی از دین‌های بزرگ جهانی نیز گردیده است و آن را مهرپرستی یا میتراییسم می‌نامیم. همچنان، از آن روی که گفته‌ها و نوشته‌های بسیار از این پیش درباره آیین مهر با خواستاران در میان نهاده‌ام، بیش بدین زمینه نمی‌پردازم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.