|

جاسوس در مقام استادکار

کیم فیلبی (۱۹۱۲-۱۹۸۸) یکی از معروف‌ترین جاسوس‌های قرن بیستم در جهان و رئیس بخش ضدجاسوسی شوروی در سازمان جاسوسی خدمات مخفی اطلاعاتی بریتانیا (MI6) بود که در اصل برای شوروی جاسوسی می‌کرد. فیلبی در دوران دانشجویی در کمبریج یک کمونیست و سوسیالیست شد. او می‌نویسد: «چندان جای تعجب ندارد که در دهه 1930 دیدگاه کمونیسم را پذیرفتم؛ بسیاری از هم‌دوره‌هایم همین انتخاب را کردند. اما بسیاری از کسانی‌ که آن روزها چنین عقیده‌ای را پذیرفتند، وقتی بدترین خصوصیات استالینیسم آشکار شد، تغییر مسیر دادند. اما من به راهم ادامه دادم». او بعد از دوره دانشگاه در روزنامه تایمز لندن مشغول به کار شد و به‌عنوان خبرنگار جنگی به اسپانیا در دوران جنگ داخلی اسپانیا اعزام شد. او در اسپانیا به خاطر مشاهده عملکرد نیروهای فاشیستی به رهبری ژنرال فرانکو علیه مردم اسپانیا و جمهوری‌خواهان تصمیم گرفت به جمهوری‌خواهان اسپانیا کمک کند و در این جریان با نیروهای ارتش شوروی آشنا شد که برای کمک به ارتش جمهوری‌خواهان در اسپانیا بودند. او تماس‌های خود با شوروی را بعد از جنگ داخلی اسپانیا نیز در طول جنگ دوم جهانی ادامه داد. او در تمام مدتی که به‌عنوان خبرنگار جنگی تایمز مشغول به کار بود، با نیروهای فرانکو نیز ارتباط برقرار کرد و در تمام دوران آن جنگ به فعالیت خود ادامه داد. او در این دوران در خدمت سرویس مخفی شوروی بود. تا اینکه در سال 1939 تایمز به فیلبی می‌گوید که اسپانیا را فراموش کند و آماده پیوستن به هر نیروی بریتانیایی‌ای باشد که ممکن است به جبهه غرب فرستاده شود. اما او در ابتدای دوران جوانی خود عضو برجسته‌ای از سرویس مخفی شوروی شده بود و با این مقام به کار خود در بریتانیا ادامه داد. تا اینکه به سرویس مخفی بریتانیا پیوست: «ورود راحت و بی‌دردسر من به دستگاه امنیتی شگفت‌زده‌ام کرد. بعدها معلوم شد که تنها تحقیقاتی که در مورد سابقه من به عمل آمد، یک مراجعه ساده به بایگانی ام‌آی‌فایو بود که نام مرا در گزارش‌های خود با این عبارت کوتاه ثبت کرد بود: چیزی علیه او درج نشده است». او تا سال ۱۹۶۴ در رأس اداره ضد جاسوسی ام‌آی‌سیکس بریتانیا در پست رئیس قسمت ضد شوروی خدمت کرد. تا اینکه لو رفت. پیتر رایت، معاون اسبق ام‌آی‌فایو، می‌نویسد: «بسیاری از بازیگران دنیای جاسوسی با شنیدن خبر اعتراف کیم فیلبی یک‌شبه پیر شدند... تشکیک در حقیقت یک چیز است، شنیدن آن از زبان کسی که حقیقت نزد اوست، چیز دیگر. شوق این بازی به‌یکباره با دانستن اینکه مردی چون فیلبی، مردی که شاید دوستش داشته‌اید، با او همنشین بوده‌اید یا تحسینش کرده‌اید، به همه‌چیز خیانت کرده است، فروکش کرد. او اکثر مأموران ما را تبدیل به مهره‌ای سوخته کرد و عملیات‌های بی‌شماری را لو داد. آری، در آن برهه، جوانی و معصومیت ما بر باد رفت و عصر تاریکی فرارسید». حتی یوری مودین، مأمور کاگ‌ب و ناظر عملیات «حلقه کمبریج» نیز درباره فیلبی با تعجب می‌نویسد: «فیلبی هیچ‌گاه خود واقعی‌اش را نشان نداد. نه بریتانیایی‌ها، نه زنانی که با آنها زندگی کرد و حتی خود ما نتوانستیم به اسرار پنهان او پی ببریم. بزرگ‌ترین دستاورد او در عالم جاسوسی، کار روزمره‌اش بود و همین تا دم مرگ ذهنش را به خود مشغول داشته بود. حرف آخر اینکه به ‌گمانم فیلبی همه - مخصوصا ما - را به بازی گرفته بود». سرانجام در سال ۱۹۶۴ پس از اینکه فیلبی لو رفت و به ‌خطر افتاد و ممکن بود او را شناسایی کنند، به شوروی فرار کرد. فیلبی در آنجا نیز رئیس بخش ضد جاسوسی کاگ‌ب در قسمت اداره ویژه بریتانیا بود. او در سال ۱۹۸۸ در مسکو بر اثر حمله قلبی درگذشت. فیلبی هرگز از فعالیت‌های خود پشیمان نشد و معتقد بود که داشت در راه تحقق دنیای تازه‌ای مبارزه می‌کرد که کشورش می‌توانست از مواهب آن بهره‌مند شود. کیم فیلبی کتابی دارد تحت عنوان «جنگ خاموش من» که شرح مختصر و مفیدی است از تجارب او در حوزه فعالیت سرویس‌های امنیتی. این کتاب چنانکه فیلبی می‌گوید یک شرح تاریخی یا رساله دانشگاهی یا یک رساله جدلی نیست بلکه یک گزارش شخصی است و نویسنده قصد دارد حتی‌الامکان تا صفحه آخر از مضمون اصلی آن فاصله نگیرد. گراهام گرین، نویسنده مشهور آمریکایی که مقدمه‌ای نیز بر این کتاب نوشته، می‌گوید: «جذاب‌تر از هر داستان جاسوسی‌ای است که تاکنون خوانده‌ام». گرین این کتاب را کتابی صادق می‌داند که روایتی جذاب و در بیشتر جاها سرگرم‌کننده دارد. به قول گرین در این کتاب خبری از تبلیغات سیاسی نیست، مگر در جاهایی که او دارد موقرانه عقاید و انگیزه‌های خود را بیان می‌کند، آنها را تبلیغات حساب کنیم. گرین برای این کتاب یک عنوان فرعی هم پیشنهاد می‌دهد: «جاسوس در مقام استادکار».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.