بحرانهای قریبالوقوع داخلی و جهانی
گروه اندیشه: جرد میسون دایموند، دانشمند و متفکر آمریکایی و استاد جغرافیا و فیزیولوژی در دانشگاه کالیفرنیا، لسآنجلس، است. او علاوه بر آثار علمی و مقالاتی در زمینههای محیط زیست، بومشناسی و پرندهشناسی چندین کتاب علمی رایج و عامه هم نوشته که شهرتش نیز بیشتر به همین خاطر است. او در ایران نیز متفکری شناختهشده است و برخی از مهمترین آثارش به فارسی ترجمه شدهاند: از جمله سومین و شناختهشدهترین کتاب او، «اسلحه، میکروب و فولاد» (۱۹۹۷)، که با ترجمه حسن مرتضوی در فارسی موجود است. دایموند در این کتاب به دنبال توضیح سلطه مردمان ساکن اوراسیا در طول تاریخ بر مردمان سایر مناطق جهان است. او با استفاده از شواهد بومشناختی، باستانشناختی، ژنتیک، زبانشناختی و مطالعات موردی مختلف تاریخی نشان میدهد شکاف در قدرت و فناوری بین جوامع بشری بازتابی از تفاوت نژادی یا فرهنگی نیست، بلکه سرچشمه تفاوت در تفاوت خصوصیات محیط زیستی (جغرافیایی) است. «فروپاشی» (2005) عنوان یکی دیگر از کتابهای مهم اوست که در فارسی با ترجمه فریدون مجلسی در دسترس است. دایموند در این کتاب نیز در پی یافتن الگوی بنیادین فاجعه است و با استفاده از رشتهای از روایتهای فرهنگی-تاریخی نظریهای فراگیر و جهانی ارائه میدهد. به تازگی آخرین و تازهترین کتاب دایموند، «آشوب: نقاط عطف برای کشورهای بحرانزده» (2019)، با ترجمه اصلان قودجانی و به همت انتشارات طرح نو به فارسی ترجمه و منتشر شده است. این کتاب به بررسی تطبیقی و مقایسهای، روایی و اکتشافی بحرانها و تغییرات گزینشی میپردازد که طی چند دهه در هفت کشور امروزی رخ دادهاند. این کتاب از 210 کشور جهان فقط به کشورهای فنلاند، ژاپن، شیلی، اندونزی، آلمان، استرالیا و ایالات متحده میپردازد. دایموند، که در زمان نگارش این کتاب 81 ساله است، تجربههای بسیاری از این کشورها دارد، در این کشورها زندگی کرده و به زبان این کشورها، بهجز ژاپن، صحبت میکند و میکوشد اوضاع آنها را از روی تجارب شخصی و برخی اسناد بررسی کند. در واقع کتاب از منظر تجربههای معاصر عمر نویسنده نوشته شده است. پنج کشور از نمونههای دایموند کشورهای ثروتمندی هستند، یکی نسبتا مرفه است و فقط یکی در زمره کشورهای در حال توسعه است. و البته هیچیک از آنها آفریقایی نیستند. فصل اول به بحرانهای شخصی نویسنده میپردازد و باقی کتاب به بحرانهای ملی اختصاص دارد. از اینرو، کتاب حاضر را تقریبا به طور کامل میتوان درباره بحرانهای ملی امروزی دانست که در طول عمر دایموند رخ دادهاند، بحرانهایی که در تلاقی با بحرانهای جهانی هستند. ردپای بحرانهای داخلی گذشته در حال کتاب در یازده فصل تنظیم شده است. پس از فصل اول که مربوط است به مسائل و بحرانهای شخصی، سه زوجفصل وجود دارد که هر زوج به نوع متفاوتی از بحران ملی مربوط است. زوج اول مربوط است به بحرانهای کشور ژاپن و فنلاند که به روایت دایموند با یک آشوب ناگهانی به حد انفجار رسیدند و آن آشوب ناشی از تکانههای یک کشور دیگر بود. زوج دوم، یعنی اندونزی و شیلی، نیز به بحرانهای انفجاری ناگهانی ربط دارد، ولی بحرانهای این کشورها ناشی از انفجار درونی است. بحرانهای آخرین زوج، آلمان و استرالیا، نیز با انفجارهای مهیب همراه نبودند، بلکه به تدریج و خصوصا به دلیل تنشهای حاصل از جنگ جهانی دوم شکل گرفتند. دایموند طبق این تقسیمبندی در بخش اول و دوم کتاب میپردازد به بررسی بحرانهای ملی هفت کشور مذکور در گذشته؛ بحرانهایی که ردپای آنها را میتوان در زمان حال این کشورها نیز دید. از فنلاند شروع میکند. به نظر دایموند بحران فنلاند، که موضوع فصل دوم کتاب است، با حمله سهمگین اتحاد جماهیر شوروی در جنگی موسوم به «جنگ زمستان» به آن کشور به انفجار رسید. این جنگ در 30 نوامبر 1939 رخ داد و تقریبا تمام متحدان فنلاند این کشور را تنها گذاشتند و خسارتی سهمگین بر فنلاند تحمیل شد. ولی درنهایت فنلاند توانست استقلال خود از شوروی را به دست بیاورد. جمعیت شوروی40 برابر فنلاند بود. به روایت دایموند، میراث «جنگ زمستان» یک تغییر فاحش بود که فنلاند را به یک چیز چندتکه تبدیل کرد: یک مردمسالاری آزادیاندیش کوچک و مرفه که در سیاست خارجیاش به دنبال هر کاری بود تا اعتماد حکومت شوروی را جلب کند. دایموند 20 سال بعد از این جنگ یک تابستان را در فنلاند و در کنار کهنهسربازها، بیوهها و یتیمشدههای آن جنگ گذراند. نمونه دیگر از بحران ناشی از تکانهای بیرونی و آشوب ناگهانی مربوط است به ژاپن که موضوع فصل سوم کتاب است. طبق روایت دایموند، یک ناوگان جنگی ایالات متحده در سال 1853 به ورودی خلیج توکیو رسید و خواستار توافق و حقوق ویژهای برای کشتیها و ملوانان دریایی شد. از آن پس سیاست قدیمی انزواطلب ژاپنیها به پایان رسید. نتیجه این اتفاق، براندازی نظام دولتی سابق ژاپن، پیگیری یک برنامه آگاهانه تغییر همهجانبه بنیادین، و یک برنامه به همان اندازه هشیارانه برای حفظ بسیاری از مشخصههای سنتی بود که امروزه ژاپن را به یکی از منحصربهفردترین کشورهای صنعتی و ثروتمند جهان تبدیل کرده است. ژاپن طی چند دهه پس از رسیدن ناوگان آمریکایی، که معروف است به عصر میجی، دگرگون شد و به نظر نویسنده میتواند بسیاری از عوامل اثرگذار بر بحرانهای شخصی را در مقیاس ملی نمایان کند. به باور دایموند، فرآیندهای تصمیمگیری به توفیقاتی نظامی در ژاپن عصر میجی منجر شد که میتواند از طریق مقایسه کمک کند تا بفهمیم چرا ژاپن در دهه 1930 تصمیمهای متفاوتی اتخاذ کرد و نتیجهاش شد شکست فاجعهبار ژاپن در جنگ جهانی دوم. در فصل چهارم به شیلی میرسیم که این روزها نیز در صدر اخبار است. شیلی در طبقهبندی دایموند در زمره کشورهایی است که بحرانش زاده انفجاری داخلی بود، انفجاری ناشی از فروپاشی توازن سیاسی بین شهروندان. به روایت نویسنده، دولت مردمسالار انتخابی شیلی با ریاستجمهوری آلنده در یازده سپتامبر 1973 پس از سالها ماندن در بنبست سیاسی با یک کودتای نظامی سرنگون شد. پینوشه، رهبر کودتا، تقریبا 17 سال در قدرت ماند. دایموند چند سال قبل از کودتا در شیلی زندگی میکرد. او میگوید دوستان اهل شیلی او به هیچ وجه نمیتوانستند خود کودتا و نیز حدود شکنجههای وحشیانهای را پیشبینی کنند که دولت پینوشه برای سرکوب مخالفان انجام داد. گویا دوستان دایموند در آن سالها با افتخار به سنتهای مردمسالارانه دیرپای شیلی افتخار میکردند و معتقد بودند شیلی با سایر کشورهای آمریکای جنوبی بسیار فرق دارد. با اینحال، دایموند نشان میدهد که چطور شیلی خیلی زود و در تمام ابعاد از یک نظام مردمسالار به یک خودکامگی وحشیانه رسید. مطالعه این فصل در شناخت وضع کنونی شیلی نیز میتواند کارساز باشد. زوج شیلی در تقسیمبندی دایموند اندونزی است که موضوع فصل پنجم کتاب است. همانطور که در کتاب نشان داده میشود در اندونزی نیز برهمخوردن موازنه سیاسی بین شهروندان موجب انفجار داخلی شد، که بعد از کودتای اول نوامبر 1965 رخ داد. دایموند نتیجه آن کودتا را در تضاد با کودتای شیلی میداند، چون یک کودتای دیگر منجر به قتل عام اعضای آن جناحی شد که گمان میشد از کودتای اول پشتیبانی میکرد. نویسنده اندونزی را در تضاد کامل با تمام کشورهایی میداند که در این کتاب بررسی میشوند. چرا که اندونزی فقیرترین، غیرصنعتیترین، و غیرغربیشدهترین کشور در میان هفت کشور نمونه این کتاب است و به قول دایموند جوانترین هویت ملی را دارد که فقط در 40 سال اخیر، که دایموند نیز در آنجا کار کرده، استحکام یافته است. دو زوج آخر بخش دوم کتاب نیز آلمان و استرالیاست که موضوع فصول ششم و هفتم است. به تعبیر دایموند بحرانهای این کشورها به تدریج شکل گرفتند، نه با سروصدا. اول به آلمان میپردازد که بحرانهایش را غیر انفجاری مینامند. او معتقد است آلمان در دوران پس از جنگ جهان دوم همزمان با مشکلات میراث عصر نازیها، عدم توافق درخصوص تشکیلات سلسلهمراتبی جامعهاش، و ضربه روحی ناشی از دوپارگی سیاسی بین آلمان شرقی و غربی روبرو شد. مشخصههای متمایز رفع بحران در آلمان پس از جنگ، در چارچوب تطبیقی دایموند از این قرار است: تقابل بسیار خشن بین نسلها، محدودیتهای جدی در جغرافیای سیاسی، و فرآیند آشتی بین کشورهایی که قربانی فجایع جنگی آلمان بودند. نمونه دیگر کتاب از نوع بحرانهای تدریجی و غیرانفجاری مربوط است به استرالیا. دایموند میگوید وقتی در سال 1964 به استرالیا رفته آنجا به نظرش مثل یک پایگاه دیدهبانی دورافتاده بریتانیا در اقیانوس آرام آمده که هویتش در گرو بریتانیا بود. به روایت نویسنده، اگر استرالیا با بحران هویت دست و پنجه نرم میکرد و به دنبال «استرالیای سفیدپوست» بود، اکنون تجارت و خطمشی سیاسی آن معطوف به آسیاست، چنانکه رأیدهندگان استرالیایی که در رفراندوم خلع ید ملکه انگلستان از ریاست آن کشور به دنبال استقلال بودند، فقط با اختلافی ناچیز باختند. هرچند تحقیقاتی دیگر - که در تحلیل دایموند غایب است - نشان میدهند استرالیا در صدر کشورهایی است که در آن شاهد رشد شدید جنبشهای راستگرا و نژادپرستانه هستیم، جنبشهایی که به نظر میرسد رشد آنها نسبتی مستقیم با تغییرات اقلیمی دارد. بحرانهای حال و آینده جهانی به نظر میرسد تمام بحرانهای ملی که درباره آنها در بخش اول و دوم این کتاب بحث میشود، بحرانهایی که ردپای آنها نیز در لحظه حال نیز مشهود است، شناخته و چهبسا رفع شدهاند یا دستکم راهحلهایی برای آنها اجرا شده و اکنون نتیجه هر بحران را میتوان ارزیابی کرد. از اینرو، دایموند در بخش سوم و چهار فصل آخر کتاب به بحرانهای حال و آینده، در مقیاس داخلی و جهانی، میپردازد که پیامدهایشان هنوز معلوم نیست. این بخش با ژاپن شروع میشود که به نظر دایموند اکنون با مشکلات بسیاری روبروست. دو فصل بعدی کتاب به ایالات متحده، زادگاه دایموند، اختصاص دارد. او در این فصول به چهار بحران اشاره میکند که ظرفیت بالقوه تخریب مردمسالاری آمریکایی و قدرت آمریکاییها را دهه آینده خواهند داشت و بحرانی که به قول او بسیار شبیه به شیلی خواهد بود. این مشکلات از نظر دایموند عبارتند از: اوضاع جامعه و خط مشی سیاسی داخلی، و نیز مشکلات بیرونی در حوزه روابط خارجی. اگر در فصول قبلی کتاب درباره بحرانهای محدود به مرزهای کشورهای واحد بحث میشود، در فصل آخر به کل دنیا و بحرانهای قریبالوقوع جهانی میپردازد. دایموند در این فصل چهار دسته از مشکلات را که به طور بالقوه موجب آسیب جهانی میشوند شناسایی کرده است. این چهار دسته از آخر بر حسب بروز ظهورشان، و نه اهمیتشان، عبارتند از: رشد لجامگسیخته سلاحهای هستهای، تغییرات اقلیمی در سطح جهانی، به ته رسیدن منابع جهانی، و نابرابری جهانی از لحاظ کیفیت زندگی. در میان بحرانهایی که دایموند نام میبرد بحث از تغییرات اقلیمی یا آبوهوایی این روزها بسیار داغ شده است. تغییرات اقلیمی چنان پیچیده، گیجکننده و آمیخته با تناقض هستند که جز کارشناسان افراد زیادی قادر به درک آن نیستند. چنانکه دایموند نشان میدهد، شروع این دردسر مربوط است به افزایش جمعیت انسانها و میانگین آسیب هر انسان به دنیا یا همان محیط زیست. میانگین آسیب یعنی میانگین مصرف منابعی از قبیل نفت، و پسماندهایی از قبیل فاضلاب به ازای هر فرد در سال. هر سه کمیت، یعنی تعداد انسانها، متوسط مصرف هر فرد از منابع و تولید پسماند، اکنون در حال افزایش است. به این ترتیب، آسیبی که انسانها به دنیا میزنند روبهرشد است، چون: کل آسیبها معادل است با افزایش متوسط آسیبها به ازای هر فرد، ضرب در تعداد روبهرشد انسانها. دایموند یکی از مهمترین پسماندها را دیاکسیدکربن میداند که به طور مدام با تنفس حیوانات، از جمله خود ما، تولید شده و در جو رها میشود. با اینحال، از هنگام انقلاب صنعتی و انفجار جمعیت انسانی پس از آن، میزان دیاکسیدکربنی که به صورت طبیعی آزاد شده بسیار کمتر از تولید دیاکسیدکربن به علت سوزاندن سوختهای فسیلی توسط انسانها بوده است. گاز مهم بعدی که دایموند به آن اشاره دارد، متان است که چون گرمایش جهانی موجب آبشدن «زمینهای همیشه یخبسته» در قطب شمال میشود، اهمیت بسیاری پیدا کرده است. اما مهمترین اثر اولیه انتشار دیاکسیدکربن این است که انرژی بازتابشی زمین را جذب کرده و آن را در تمام جهات - از جمله رو به پایین و از جو به طرف سطح زمین - بازتابش میدهد. پس سطح زمین مثل لایه داخلی یک گلخانه شیشهای گرم میشود، هرچند سازوکار مادی گرمایش در گلخانه شیشهای متفاوت است. انتشار دیاکسیدکربن دو اثر مهم دیگر هم دارد: 1) دیاکسیدکربن تولیدشده توسط انسانها در آب اقیانوسها به شکل اسیدکربنیک ذخیره میشود، چنانکه میزان اسیدیشدن آب اقیانوسها اکنون به بیشترین مقدار از میزان آن در 15 میلیون سال گذشته رسیده است. 2) انتشار دیاکسیدکربن بر رشد گیاهان اثر میگذارد که گاه باعث تسریع و گاه کندشدن رشد آنها میشود. و مهمترین اثر انتشار دیاکسیدکربن نیز گرمشدن سطح زمین و لایههای پایینی جو است. دایموند دومین عاملی را که برای جوامع انسانی بسیار مهم است، طوفانها و سیلهای روبهافزایش در سراسر جهان میداند. عامل سوم که بر پیچیدگی مسئله تغییرات اقلیمی میافزاید، وقفه زمانی بزرگ بین علت و معلولها در تغییرات اقلیمی است. مثلا اقیانوسها به قدری کند به ذخیرهسازی و رهاسازی دیاکسیدکربن میپردازند که به قول دایموند حتی اگر تمام انسانها امشب بمیرند و دیگر نفس نکشند یا سوزاندن سوختهای فسیلی را متوقف کنند، جو زمین تا چند دهه بعد همچنان گرمتر خواهد شد. نویسنده درباره گرمشدن متوسط دمای جهان به چهار نکته اشاره میکند: 1) «خشکسالی»، که آشکارترین پیامد پیش روی مردم جهان است. 2) «کاهش تولید غذا»، که مشکلی جدی است چون به گفته دایموند افزایش جمعیت انسانها، کیفیت زندگی و مصرف غذا در چند دهه آینده تا 50درصد افزایش خواهد یافت. این درحالی است که هماکنون میلیاردها نفر زیر فقر مطلق غذایی به سر میبرند. 3) جابهجایی حشرات بیماریزای حارهای به سوی نواحی معتدل. 4) «افزایش سطح آب دریاها»، که طبق تخمینهای محافظهکارانه در این قرن تا 90 سانتیمتر بالا خواهد آمد. معالوصف، دایموند این شواهد را به این معنا نمیداند که نمیتوان جلوی تغییرات اقلیمی را گرفت. او به راهحلهای فناورانهای چون «مهندسی زمین» (مثل تزریق ذرات به جو، یا استحصال دیاکسیدکرین از جو برای خنککردن سطح زمین) اشاره میکند و تأکید دارد چون تغییرات اقلیمی عمدتا بهواسطه فعالیتهای انسان بهوجود آمده، پس برای کاستن از تغییرات اقلیمی فقط باید از فعالیتهای انسانی کاست، یعنی سوختهای فسیلی کمتری بسوزانیم و بخش بزرگتری از انرژی خود را از منابع تجدیدپذیر از قبیل باد و انرژی خورشید و... تأمین کنیم. دایموند نابرابریهای اجتماعی و طبقاتی را یکیدیگر از مهمترین بحرانهای حال حاضر جهان میداند. بیتردید جهانیسازی در رشد و گسترش این بحرانها نقشی مهم داشته است. در نظر دایموند، در حال حاضر یکی از عواقب شوم جهانیسازی رشد و انتشار مشکلات در گوشه و کنار دنیاست: رقابت بر سر منابع، جنگهای جهانی، آلایندهها، گازهای مضر جوی، بیماریها، جابهجایی مردم و بسیاری دردسرهای دیگر. به همین جهت به نظر میرسد بحرانهای قریبالوقوع داخلی کشورها میتواند عنقریب به بحران جهانی بدل شود و بحرانهای جهانی نیز بحرانهای بالقوه داخلی کشورها باشد. وقتی دایموند در سال 2005 کتاب «فروپاشی» را منتشر کرد از دو «اسب نابودی» و «اسب امید» گفته بود که روشن نبود کدام اسب در نهایت مسابقه را خواهد برد. اما در پایان کتاب حاضر، در سال 2019، مینویسد: «هنوز آشکار نیست که کدام اسب برنده خواهد شد، ولی قطعا دهههای کمتری تا معلومشدن نتیجه مسابقه - اعم از خیر و شر - باقی مانده است». کتاب یک مؤخره هم دارد که نویسنده میکوشد در آن به این سؤال پاسخ دهد: آیا کشورها به بحرانها نیاز دارند تا برای اجرای تغییرات بزرگ صیقل بخورند یا خیر؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.