|

مباني جامعه‌شناسي

جامعه‌شناسي در پي دگرگوني‌هاي عمده ناشي از انقلاب صنعتي قرن هجدهم و اوايل قرن نوزدهم زاده شد كه نظم اجتماعي پيشين را بر هم زد و زندگي انسان را به كلي متحول كرد. جامعه‌شناسی، علم شناخت ساختارها، نهادها و واقعیت‌های اجتماعی است و موضوعاتی مانند طبقه، قشربندی، نابرابري اجتماعي، جنبش‌هاي اجتماعی، تغییرات اجتماعی، خانواده، جنسيت، قوميت‌ها و... را بررسي مي‌كند. جامعه‌شناسي رشته‌اي‌ است پويا كه نظريه‌هاي آن همواره در حال تحول‌اند. سؤال‌هایی كه امروز در حوزه جامعه‌شناسي مطرح است، تنوع فراواني دارند: جامعه‌شناس با کدام روش‌ها کار می‌کند؟ مفاهیم عمده جامعه‌شناسی کدام‌اند؟ بر مبنای کدام وابستگی‌های اجتماعی می‌توان روابط فرد با جامعه را تعریف کرد؟ كتاب «100 واژه كليدي جامعه‌شناسي» يك فرهنگ واژگان مختصر است كه مهم‌ترين مسائل روز جامعه‌شناسي را بررسي مي‌كند. با وجود رویکردها، حساسیت‌ها و مکتب‌های متفاوت در میدان جامعه‌شناسي در اواخر قرن بيستم، در اين فرهنگ واژگان تلاش شده تعاريف تخصصي به‌صورت گروهي و توسط جمعي از استادان برجسته اين رشته تدوين شود. سرژ پوگام، سرویراستار کتاب توضيح می‌دهد که برای گزینش و نگارش مدخل‌های این اثر، 21 جامعه‌شناس عضو هیئت تحریریه مجله جامعه‌شناسی، به هم‌انديشي و مشاركت پرداخته‌اند. به گفته او آنان بیشتر جامعه‌شناسان جوانی هستند که دغدغه عبور از اختلاف مکتب و روش‌هایی را دارند که در جریان دهه‌های 1960 و 1970 پدیدار شده‌اند و طرفدار رویکردی کثرت‌گرا و پاسخ‌گو در رشته جامعه‌شناسی‌اند؛ بنابراين این کتاب از مقابله و مواجهه چندین دیدگاه برای تعریف واژگان و مفاهیمی استفاده كرده که اساس رشته و حرفه جامعه‌شناسي را می‌سازند. اين کتاب در چهار فصل تدوین شده است. فصل اول به نگرش‌هاي كلي در علوم اجتماعي نظير اخلاق حرفه‌اي، بي‌نظري ارزش‌شناختي، تفسير، ‌تفهم و عيني‌سازي مي‌پردازد؛ مثلا درباره عيني‌سازي، اين پرسش را مطرح مي‌كند كه جامعه‌شناسي با توجه به ماهيت پديده‌هاي اجتماعي‌اي كه مطالعه مي‌كند و تعلق فروناكاستني جامعه‌شناس به جامعه‌ چگونه مي‌تواند «عيني» و علمي باشد. اين نگرش اجازه مي‌دهد به وقايع اجتماعي از «بيرون» با ديدگاهي فاصله‌دار و احيانا كمتر «ذهني» نگاه كرد. فصل دوم انواع روش‌هاي تحقيق نظير پرسش‌نامه، تحليل طولي، تحليل كمي و مردم‌نگاري را بررسي مي‌كند؛ مثلا روش «روایت زندگی» را اين‌گونه توصيف مي‌كند: «روایت زندگی که بیشتر در روش زندگی‌نامه‌ای از آن استفاده می‌شود، نوعی خاص از مصاحبه است که از مخاطب خواسته می‌شود خاطرات زندگی و تجربه‌های شخصی‌اش را روایت کند. سازوکار ساده است؛ در این روش نه از پرسش‌نامه استفاده می‌شود و نه از فهرست راهنمای پرسش‌ها در مصاحبه هدایت‌شده، بلکه فقط در شروع کار از راوی دعوت می‌شود که تمامی یا بخشی از گاه‌شمار زندگی‌اش را مطابق با هدفی که بررسی‌کننده پیگیری می‌کند، روایت کند. جامعه‌شناس می‌تواند هرازگاهی با طرح پرسش‌هایی روایت را به راه اندازد، منتها باید دقت کند که مصاحبه در مسیری که راوی انتخاب کرده پیش برود». فصل سوم به مفاهيم كلان جامعه‌شناسي مانند اجتماع و جامعه، بازتوليد، بيگانگي، تقسيم كار، سلطه، سرمايه، شغل و... اختصاص دارد و فصل چهارم وابستگي‌هاي اجتماعي نظير پايگاه، جنس، خانواده، دين و سرزمين را توضيح مي‌دهد و در بخش نتيجه‌گيري نيز نويسندگان به تعريف تعهد و نقاط افتراق دانشمند و سياست‌پيشه مي‌پردازند. نژاد و جنس از جمله مفاهيم مهمي است كه در فصل سوم بررسي مي‌شوند. در دهه 1970 مفاهیم «نژاد» و «جنس» در قرائت روابط سلطه به مفهوم «طبقه» افزوده شدند. در هر دو حالت رویکرد یکسان است؛ نژاد و جنس، واقعیت‌های زیست‌شناختی نیستند که اثرات اجتماعی دارند، بلکه برساخته‌های اجتماعی‌اند که برای توجیه روابط سلطه به کار می‌روند. پیدایش این سنخ‌های جدید از تحلیل فرصتی بوده برای فکرکردن درباره آنچه امروزه «فصل اشتراک» نامیده می‌شود، یعنی شیوه‌ای که میان آنها روابط اجتماعی طبقه، جنس، نژاد و حتی سن و روابط جنسی به هم متصل می‌شود. مخالفان کاربرد واژه نژاد که درعین‌حال، وجود گروه‌های نژادی را انکار نمی‌کنند، ترجیح می‌دهند به‌جای نژاد واژه قومیت را به کار ببرند، واژه‌ای که بار معنایی‌اش کمتر است و ارجاع زیست‌شناختی ندارد و کمتر مایه اشتباه می‌شود. موافقان آن حفظ ارجاع به طبيعت را مطرح مي‌كنند، نه از براي اعتباربخشيدن به آن، برعكس، براي بي‌اعتباركردنش: فرمول‌بندي «روابط اجتماعي نژاد» معنايش تأكيدكردن بر ساختن اجتماعي يك نابرابري حل‌نشدني در طبقه اجتماعي و در جهات مخالف، آشكارا تأييد باور نژادپرستانه در وجود نژادهاي زيست‌شناختي است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.