جمعبستن آدمها
مریم رحمانیان
جایی در یکی از همین جادههای سبز و مرموز شمالی تاب خیلی بلندی از درختی آویزان است که اگر ظاهری عربی داشته باشی و حروف را از ته حلقت ادا کنی و ازقضا بخواهی از آن تاب استفاده کنی، ممکن است دچار مشکل شوی. بعد از یک رانندگی در پیچهای ناتمام، ماشین را به سمت یکی از استراحتگاههای میان راه هدایت کردیم. پیاده که شدم، لبخند رضایت خستهای روی صورتم نشسته بود. صبح بود و مه خنکی خودش را دورم میپیچاند، بوی ذرتهای روی زغال مخلوط شده بود با بوی کاجهای خیس و صدای پرندهها آماده بود برای کاملکردن تصویر که ناگهان صدای جیغ تیزِ زنی، تمام جادو را از بین برد. برگشتم و زن درشتاندامی را دیدم، نشسته روی تاب، در حال کشیدن جیغهای بهغایت بنفش. مردی تَرکهای با همراهی فحشهای ناجور، زن را هلهای جانداری میداد جوری که زن تا خود آسمان هفتم میرفت و نعرهزنان برمیگشت. 10، 12 نفری کنار تاب ایستاده بودند، لبخندهای مردد روی لب داشتند و مرد لاغر را نگاه میکردند که لابد از کارکنان استراحتگاه بود. از میانشان، مردی که حدس زدم باید همسر زن باشد، جدا شد تا به دادش برسد. به عربی، آرام حرفی میزد و با دستهایش، ناامیدانه سعی داشت به مسئول تاب بفهماند آرامتر هل بدهد. مرد مسئول تاب اما، با دستهای بلند و باریکش طوری تاب را به جلو پرتاب میکرد که انگار میخواست انتقام تمام معضلات خاورمیانه را از جهان عرب بگیرد. نوبت سوارشدن به برادر کوچکم رسید. مرد داشت با صدای بلند نفرین میکرد و رو به ما میگفت این عربها تمام ایران را غارت کردهاند و هیچجوره مفهوم توریست توی سرش مساوی با مردم عربزبان نمیشد. انگار توریست برایش طور دیگری تعریف میشد؛ موهای بلوند، چشمهای آبی، زبانی غیر از عربی.
*** دو، سه ماه پیش باید برای سفری کاری به عمان میرفتم. فرودگاه شیراز پر بود از عمانیهایی که با کلاههای معروفشان نشسته بودند در سالن و منتظر اعلام پرواز بودند. اکثرا مو کاشته بودند یا عینک به چشم زده بودند. مسئول تحویل بار، با ترکیبی از انگلیسی و فارسی و زبان بینالمللی اشاره، سعی داشت به یکی از آنها بفهماند وزن بار بیشازحد مجاز است. بعد هم بدون اینکه ذرهای به دانش زبانیاش شکی برده باشد، با گفتن «این عربها کلا مطلب را نمیگیرند» خودش را راضی کرد. به فرودگاه مسقط که رسیدم، حقیقتا شگفتزده شدم. در هر 10 قدم، دختر یا پسر جوانی در لباس فرم شیک و مرتبی ایستاده بود و منتظر بود یک نگاه اندک گیج یا سردرگم را شکار کند تا برای کمک بدود. فرودگاه مرتب و مدرن مسقط چارهای جز مقایسه برایم نمیگذاشت. به گمانم فرودگاه به عنوان اولین درگاه و پنجره برای شناخت سریع از جایی غریب، مهمترین مکان ممکن است. گرچه مثلا نمیشود از وضعیت فرودگاه بینالمللی هند به حالوهوای متروهایش پی برد، اما اولین مواجهه، همیشه میتواند تأثیر عجیبی بر قضاوتهای آدم بگذارد. رفتار گرم و دوستانه تمام کسانی که در فرودگاه با آنها برخورد داشتم، به عنوان اولین روياروییام با عمان، مرا مطمئن کرد که سفر پیشرویم، بهخوبی جلو میرود و میتوانم بهیقین بگویم که چنین شد. در تمام مسقط، هرجا میرفتم و ایرانیبودنم را حدس میزدند یا خودم اعلام میکردم، بهطرز معجزهآسایی چشمانشان برق میزد و با احترامی مضاعف از برادری دو کشور صحبت میکردند؛ از دوستی قوی و محکم میان عربها و ایرانیها که میگفتند، سعی میکردم هرچه خاطره از برخورد با عربزبانها داخل کشورم را دارم، آرام از سرم پاک کنم تا ندای وجدانم زبان به دهان بگیرد؛ در هتل، بیمارستانها، مراکز خرید و ادارات، مثل ملکهها همراهیمان میکردند و برایمان تاکسی میگرفتند. اگر آدرسی میخواستم، تا رسیدن به آن مکان با ما میآمدند. برای تبدیل دلار به ریال، منصفانهترین نرخ را اعلام میکردند. کاری نبود که بخواهم و انجام نشود، جایی نبود که بروم و نادیده گرفته شوم. احساس نامرئیبودنی را که همیشه همراهم بود، شسته بودند و تا زمان برگشتن به فرودگاه شیراز، برایم کنار گذاشته بودند. فکر میکنم خیلی وقت است که تصویرهای کلیشهای ثابتی از هر کشوری در مغزمان شکل گرفته است که هیچ منشأ خاصی برایش نداریم؛ مثل ایتالیاییهای خونگرم و شبهایرانی، آلمانیهای سرد و خشک، عربها و رفتارهای بدوی، ژاپنیهای همیشه احترامگذار و... خلاف تمام عبارتهای بالا را به چشم دیدهام و حالا هیچچیزی مثل جمعبستن و در یک کیسهکردن آدمها منزجرم نمیکند؛ اینکه اگر حروف را از ته حلقت ادا کنی، رفتار آدمها با تو اندکی متفاوت شود، اگر موهایت فلانرنگ باشد یا پوششت شبیه آنها نباشد، سرما توی چشمهایشان بدود. حالا بهنظرم تنها مسئله مهم آزادبودن است و به قول کامو، آزادی چیزی نیست مگر امکان بهتربودن.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.