متهمان آلودگي و تعطيلي شهرها
نعمت احمدي . حقوقدان
پديده وارونگي هوا در دهه گذشته، فقط در شهرهاي بزرگ صنعتي شاخص کيفيت هوا را به مرز هشدار رسانده و بعضا کار را به تعطيلي ميکشاند. اما زمستان سال 98 وضع با ديگر سالها متفاوت بوده و آلودگي هوا به شهرهاي کوچک هم سرايت کرده است. اگر شرایط جغرافیایی تهران و واقعشدن در دامنه جنوبي البرز، امکان حرکت هوا را از این شهر گرفته است و انباشت هواي آلوده و وارونگي آن در سالهاي گذشته فقط تهران را تعطيل ميکرد، اکنون شهرهاي کوچکی که با کوه احاطه و محاصره نشدهاند نيز با شاخص کيفيت هواي ناسالم براي همه گروهها دستبهگریباناند. شهري مانند ساوه که در دشت واقع است و اطراف آن کوهي که باعث تراکم هوا باشد، وجود ندارد نيز بر اساس تصميم کميته اضطرار آلودگي هوا تعطيل شد. نگاهي به شهرهايي که به اجبار و به علت آلودگي هوا تعطيل شدند، يک واقعيت تلخ را نشان ميدهد؛ عوامل تأثيرگذار بر آلودگي هوا شهر کوچک و بزرگ نميشناسد! از منظر حقوقي، آسيبديدگان حوادث اخير ميتوانند از مقصران اين اتفاقات شکايت کنند. برابر آمارهاي منتشرشده از ناحيه راهنمایيورانندگي در کل کشور بيش از 20 ميليون خودرو شمارهگذاري شدهاند که يکپنجم آن يعني بيش از چهار ميليون خودرو در تهران شمارهگذاري شده است. اين عدد غير از خودروهاي عبوري و نيز خودروهاي نمره شهرستان است که بهصورت دائم يا موقت در تهران تردد ميکنند. هرروز هزارو 33 خودروي جديد در تهران شمارهگذاري ميشود.. يعني هر ساعت 43 خودرو به جمع خودروهاي موجود اضافه ميشود! آمار خروج خودروهاي فرسوده و از رده خارجشده را کمتر اعلام ميکنند. سرانه عبورومرور خودرو در مناطق شهري 25 مترمربع است. يعني هر خودرو به 25 متر فضا براي تردد نياز دارد. وقتي روزانه هزارو 23 خودرو به جمع خودروهاي موجود در تهران اضافه ميشود، بايد روزي 25 هزار مترمربع به وسعت معابر تهران اضافه شود. گره ترافيک تهران روزبهروز کور و کورتر ميشود. وسعت کل معابر تهران دوهزارو 912 کيلومتر است که نسبت به مساحت مورد نياز تردد خودروها و سرانه معمولي آن در جهان بهمراتب کمتر است و بنا بر آمارهاي موجود تعداد خودروهاي تهران هشت برابر ظرفيت معابر فعلي شهر است. موتورسيکلتهاي موجود هم برابر آمار اداره راهنماييورانندگي بيش از سه ميليون موتورسيکلت است. سهم خودروهاي خارجي که وارد شبکه ترافيکي ايران ميشود، با توجه به مقررات حاکم بر نحوه ورود اتومبيل خارجي فعلا نزديک به صفر است. مسئله ذرات معلق در هوا نشان ميدهد نوع سيستم سوخت خودروها، عامل اصلي شاخص کيفيت هواي ناسالم است. مصرف سوخت يکي از اصليترين فاکتورها براي خودرو است، هرچند در ايران بهخاطر محدودبودن گزينهها و ممنوعيت تقريبي ورود اتومبيلهاي خارجي چارهاي جز خريد اتومبيلهاي توليد داخل وجود ندارد! محصولات ايرانخودرو که داراي ليسانس پابهسنگذاشتهاي است و شرکت توليدکننده به علت نبود بازار رقابت انگيزهاي براي بهروزرساني ميزان سوخت محصولات توليدي خود ندارد. در اکثر موارد ميزان مصرف سوخت خودروها را اعلام نميکنند و اگر هم اعلام کنند، اين اعداد واقعي نيستند. جدولي هم که در اينترنت قابل رؤيت است و بهوسيله شرکتهاي توليدکننده ارائه شده است، به طنز بيشتر شبيه است تا واقعيت. مثلا پژو پارس برابر جدول، مصرف سوخت شهري هر صد کيلومتر 13/8 ليتر و مصرف سوخت جادهاي آن هفت ليتر است يا سمند برابر جدول مصرف سوخت جادهاي آن 8/6 ليتر است. وقتي اين عدد را به دوستاني که سمند سوار ميشوند، نشان دادم، با خنده پاسخ دادند و گفتند لابد منظور 8/6 ليتر جمع شش ليتر و هشت ليتر يعني 14 ليتر بوده که اتفاقا اين عدد هم واقعي نيست! برابر جدول آماري شرکت سايپا مصرف سوخت اتومبيل پرايد 44/6 در هر صد کيلومتر است که اين عدد هم واقعي نيست اما در مورد اتومبيلهاي خارجي، ميزان مصرف سوخت هر اتومبيل در شناسنامه آن آمده است و اگر بيشتر از ميزان اعلامشده مصرف کند، صاحب اتومبيل ميتواند از شرکت سازنده شکایت کند.
به مصرف سوخت بعضی از اتومبيلهاي خارجي توجه کنيد؛ آلفارومئو، 6/4، آئودي، 8/4، بيامو ديزلي 8/3، و بنزيني 2/5 تا 8/6، تويوتا کرولا هيبریدي 1/4 و بنزيني 1/6. نگارنده در سال 2006 که تازه ورود اتومبيلهاي خارجي آزاد و رونق پيدا کرد، يک دستگاه اتومبيل کرولا خريداري کردم که تا امروز از آن استفاده ميکنم و شهادت ميدهم با وجود گذشت بيش از 12 سال از ساخت اتومبيل و کارکرد بيش از 400 هزار کيلومتر مصرف اين ماشين در آغاز کمتر از هفت ليتر در صد کيلومتر و امروزه بعد از 400 هزار کيلومتر کارکرد همان هفت ليتر است. مقام معظم رهبري چند ماه قبل از تغيير قيمت بنزين از مصرف بيش از 105 ميليون ليتر بنزين در ماه گلايه کردند. متأسفانه سران سه قوه بهجاي اينکه شرکتهاي توليدکننده را وادار به تغيير فرمول سوخت خود کنند که با داشتن 20 ميليون خودرو و مصرف 105 ميليون ليتر که ميانگين مصرف هر خودرو پنج ليتر است چارهانديشي کنند، قيمت بنزين را افزايش دادند، هرچند مسئولان امر هر يک آمار جداگانهاي از ميزان مصرف سوخت بعد از تغيير قيمت بنزين ارائه ميکنند، رئيس پليس راهور از افزايش مصرف بنزين بعد از تغيير قيمت ياد ميکند و ديگران از کاهش مصرف، هرچند اگر کاهش مصرفي مشاهده شود، برميگردد به عملکرد آن دسته از دارندگان اتومبيل که به اجبار به علت افزايش قيمت بنزين عطاي استفاده از ماشين را به لقاي آن بخشيدند يا به حداقل استفاده بسنده کردند، ميماند بخش پنهان واقعيت تلخ بنزينهاي توليدي در داخل کشور که ظاهرا به علت تحريمها کيفيت بنزين توليدي قابل دفاع نيست و عمده افزايش شاخص کيفيت بد هوا برميگردد به همين واقعه تلخ، گازوئيل هم قصه پرغصه ديگري است که گازوئيل عرضهشده به گفته تعميرکاري که مسئوليت تعمير ماشينآلات مزرعه نگارنده را برعهده دارد، گازوئيلي که عرضه ميشود از چنان کيفيت نامرغوبي برخوردار است که هزينه تعمير وسايل گازوئيلسوز را به نسبت سالهاي گذشته چندبرابر کرده است. اصلا گازوئيلي را که عرضه ميشود نميتوانم گازوئيل بگويم، اين گفته متخصصي است که ساليان سال است تعميرکار وسايل گازوئيلسوز است.پرسش اين است؛ مسئولان چهوقت به فکر تغيير وضع موجود ميافتند؟ آيا پذيرفتني است اتومبيلي که توليد آن از سال 1985 يعني 34 سال پيش به علت غيراستانداردبودن، متوقف شده است بايد در ايران توليد شود که از نظر سوخت و مهمتر از نظر استحکام به ارابه مرگ معروف باشد. شايعهاي در سالهاي نخستين انقلاب، آن زمان که در ايران کمتر از دو ميليون خودرو موجود بود بر سر زبانهاست که يکي از کشورهاي عمده توليدکننده اتومبيل جهان پيشنهاد داده بود حاضر است همه ماشينهاي موجود را با ماشين جديد و نو توليدي خود بدون دريافت مبلغي تعويض کند و دولت تنها مابهالتفاوت سوخت اتومبيلهاي موجود با اتومبيلهاي جايگزين را بپردازد. نميدانم اين شايعه چقدر به واقعيت نزديک بود، اما حقيقت تلخ موجود که باعث تعطيلي شهرهايي شده است که سرانه تردد اتومبيل در آنها به نسبت شهرهاي بزرگ کم است، زنگ خطر را به صدا درآورده که تا چهوقت به تنها حربه؛ يعني تعطيلي شهرها در شرايط بحراني بايد بسنده کرد؟ تعطيليای که خسارات آن علاوهبر بيماري و هزينههاي درمان غير قابل تصور است. آيا کماکان بايد از شرکتهاي ماشينساز داخلي که با سوخت غيراستاندارد خود هم مصرف سوخت را به سقف صد ميليون ليتر در روز رساندهاند و سرانه مصرف پنج ليتر براي هر اتومبيل را در کارنامه خود دارند و سالانه بيش از 17 هزار نفر در جادهها به علت توليد غيراستاندارد اتومبيلهاي داخلي کشته و چندده هزار نفر مجروح و در نهايت عده زيادي با نقص عضو و حتي قطع نخاع روبهرو ميشوند بايد حمايت کرد؛ وضعي که پاييز سال 98 با کيفيت شاخص آلودگي هوا کشور را به تعطيلي کشانده است! بايد مسئولان و دستاندرکاران را به فکر واداشت که هزينههاي بارشده بر جان و مال مردم با توليد اتومبيلهاي غيراستاندارد داخلي شايسته اين مردم نيست. همه کشورها زمستان دارند، پاييز دارند، همه شهرها در فصل پاييز و زمستان وارونگي هوا دارند. کدام کشور با سرنوشتي که براي اين مردم با حمايت از توليد خودروهاي داخلي رقم زدهايم روبهروست؟ دادستان کل کشور بهعنوان مدعيالعموم حقوق عمومي ميتواند وارد عمل شود وگرنه بعد از اين بايد علاوهبر تعطيلاتي که در تقويم سالانه وجود دارد، منتظر تعطيلات آلودگي هوا هم بود!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.