زندگي در غياب گرانش
آیا کریسپر راه ما را در فضا هموار میکند؟
پوريا ناظمي
- جزیره هاوایی به آتشفشانهای فعال و مناظر خیرهکنندهاش مشهور است. مونا لوآ یکی از پنج آتشفشان بزرگی است که این جزیره را ساخته و یکی از بزرگترین آتشفشانهای جهان به شمار میرود. مثل خیلی از قلههای هاوایی، ارتفاعات این کوهستان برای دانشمندان عرصه جذابی برای بناکردن آزمایشهای مختلف فراهم آورده است؛ برای مثال رصدخانهای خورشیدی در نزدیکی قله این کوه به رصد خورشید مشغول است یا پژوهشهای زمینشناسی که برای بررسی فعالیت آتشفشانها در اطراف آن بنا شده است. یکی از جادههای پردستانداز که بر دامنه شمال این کوه کشیده شده است، شما را به سازهای گنبدیشکل میرساند که محل یکی از این آزمایشهای آیندهنگرانه است. در طول این مسیر، چشماندازِ محیط، کمکم تغییر میکند و با افزایش ارتفاع، گویی از سیاره خود قدم بیرون گذاشته و پای بر سیارهای ناشناخته گذاشتهاید. برخی از ویژگیهای محیطی که در اطراف خود میبینيد برای علاقهمندان سیارهشناسی یادآور مریخ سرخفام است.
- گروههای پژوهشی با محوريت دانشگاه هاوايي به مدت هشت ماه در این فضای بسته و با شبیهسازی شرایط مریخ، روزگار سپری میکنند و برای قدمزدن در فضای بیرون لباس فضایی به تن کرده و سعی میکنند با محدودیتها و مشکلاتی که ممکن است در سفر به مریخ -یا هر اقامت طولانیتر در فراسوی زمین- با آن روبهرو شوند، دستوپنجه نرم کنند؛ اما با همه سختگیریهای ممکن این آزمایشها تفاوت مهمی با سفری واقعی به فضا یا اقامت دائمی در جایی مثل مریخ و ماه دارند: همه آنها روی زمین و در معرض گرانش سیاره مادری ما اتفاق میافتد. یکی از مشکلات بزرگ پیشروی انسان برای سفر طولانی به فضا و همچنین اقامت بر ماه یا مریخ یا هر جرم دیگری غیر از زمین، مسئله مواجهه با گرانش متفاوت آن است. بدن ما در فرایند تکامل خود را با شرایط زیست روی سیاره زمین و در مجاورت گرانش آن تطبیق داده است. حیات روی سیاره ما و بهطور خاص شاخهای از آن که در نهایت منجر به ظهور انسان روی زمین شد، تکامل خود را در این شرایط طی کرده است و در فرایند انتخاب طبیعی، در نهایت به بهینهترین حالت ممکن برای زیستن در این شرایط رسیده است. زمانی که ما عازم فضا میشویم و بهویژه زمانی که تصمیم داریم زندگی طولانیمدتی را در فضایی با گرانش اندک تجربه کنیم، در واقع علیه تاریخی طولانی از تکامل سر به شورش میآوریم. - بدن ما در شرایط گرانش اندک بهگونه دیگری رفتار میکند. از آغاز برنامههای فضایی تاکنون بررسی و مطالعه اثرات زیست طولانی درباره تأثیرات چنین اقامتی انجام شده است. بخشی از آن چیزی که میدانیم از این قرار است؛ اقامت در شرایط ریز گرانش باعث میشود فشاری که بهطور دائم بر عضلات ما وارد میشود، برداشته شود، بههمیندلیل فرایند تحلیل ماهیچههای ما سرعت میگیرد و حتی ورزشهای سنگین فضانوردان نیز نمیتواند بهطورکامل جلوی تحلیل ماهیچهها را بگیرد. برخی از مطالعات انجامشده روی فضانوردان در ایستگاه فضایی نشان میدهد در غیاب گرانش زمین استخوانها با نرخ یک درصد در ماه، چگالی و تراکم خود را از دست میدهند. در مقام مقایسه افراد سالمند مبتلا به پوکی استخوان در هر سال حدود یکونیم درصد تراکم استخوانی خود را از دست میدهند. افزایش تراکم بافت عضله یا تراکم استخوان میتواند امکان زندگی سادهتری را برای نخستین نسلهای مهاجران از زمین فراهم آورد. توزیع مایعات درون بدن در غیاب گرانش تغییر میکند. از جمله خون در بدن شما توزیع متفاوتی در غیاب گرانش زمین دارد؛ مقدار بیشتری از جریان خون شما به سمت سر حرکت میکند و باعث فشار به سر و ایجاد مشکل برای چشمان شما میشود. فرایند ازدستدادن تراکم استخوان منجر به آزادشدن املاح معدنی در بدن میشود و در نتیجه این فرایند منجر به شکلگیری سنگ کلیه و مثانه و در نتیجه ایجاد عفونتهای مثانه و کلیه میشود. یکی دیگر از تأثیرات زیستن در گرانش اندک ازدستدادن جهتیابی فضایی و هماهنگی عملکرد تواناییهای حرکتی است. تغییر میزان فشار بر ماهیچهها از جمله بر یکی از مهمترین ماهیچههای بدن شما یعنی قلب نیز اثر میگذارد و در نتيجه امکان بروز برخی از بیماریهای قلبی و عروقی را افزایش میدهد. برای برخی از این مشکلاتِ تاکنون شناختهشده، راهحلهایی پیشنهاد شده است؛ برای مثال افزایش ساعت فعالیتهای بدنی در فضا، استفاده از مکملهای غذایی و دارویی و مشابه آن؛ اما شاید این راهحلها برای اقامتهای طولانی مناسب نباشد، بهویژه اگر زمانی ایده مستعمرهسازی مریخ یا ماه واقعیت بیابد ما با احتمال سفر فضانوردانی مواجهیم که همه عمر خود را در مقصد سپری میکنند. شاید اگر زمان کافی به بدن برای سازگاری با محیط بدهیم در طول چند نسل امکان سازگاری میان شرایط بدن و محیط فراهم شود؛ برای مثال نسل دوم و سومی که در ماه یا مریخ به دنیا میآیند، شاید توانایی سازگاری بیشتری داشته باشند. با وجود این باز هم برخی از سازگاریهای زمان بسیار بیشتری را طلب میکند. - اینجاست که یکی از شاخههای تازه مهندسی ژنتیک ممکن است به کمک مسافران آینده فضا بیاید. کریسپر-کَس۹ در واقع بخشی از ساختار دفاعی است که درون خانوادهای از باکتریها کشف شد. این ماشین، مانند نوعی دستگاه جوینده، رشته «دی.ان.ای» هدف را بررسی میکند و دقیقا در جایی که نیاز دارد این رشته را میبرد. مجهزکردن این ماشین زیستی به یک «آر.ان.اي» راهنما کمک میکند تا نهتنها ما با دقت نسبتا قابل قبولی بخشی از رشته «دی.ان.ای» را ببریم که این توانایی را به ما میدهد که آن را با ترکیبی از حروف مورد نظر خود جایگزین کنیم. کریسپر-کَس ۹ فناوری تازهای است که از سال ۲۰۱۲ به جهان معرفی شد، اما بهسرعت در حال رشد و تغییر است. هزینه اندک، دقت بالا و گستردگی کاربرد آن را به یکی از مهمترین فناوریهای زیستی دوران معاصر تبدیل کرده است. شاید تا زمانی که نخستین مسافران مهاجر از زمین برای سفر خود آماده شوند، این فناوری نیز به حدی رشد یافته باشد که بتوان با خیالی آسوده آن را برای مسافران این سفر تجویز کرد و البته که کاربرد این موضوع تنها به فضانوردان خلاصه نمیشود. دستکاری دقیق ژنتیکی و تنظیم کدهای زیستی میتواند نسل تازهای از گیاهان را برای کشت در شرایط نامساعد مریخ و ماه و در شرایط گرانش آماده کند و حتی برای پرورش دام در صورت نیاز در چنین شرایطی به کار گرفته شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.