اشكهاي يك سرباز
کاوه کاظمی
1- عکسی که اینجا دربارهاش مینویسم، در چند هفته اول زمان حمله صدامحسین به ایران در مهرماه 1359 گرفته شده است. این عکس در مدت کوتاهی، پس از گرفتهشدنش مورد توجه مطلوعات ایران قرار گرفت و چند ارگان از آن استفاده کردند؛ ازجمله ستاد تبلیغات جنگ که برای چاپ اولین کتابشان، به عکاسان وعده ایجاد تسهیلات برای رفتن به جبهههای جنگ را در قبال تأمین عکسهای کتاب آینه جنگ داده بودند؛ درواقع آقای خرازیها به ما وعده داده بود که برای رفتوآمد به جبههها تسهیلاتی مانند هواپیما در اختیارمان قرار بدهند که نه تنها تسهیلاتی ندادند که رفتوآمدمان به جبههها نیز محدود شد. در این کتاب عکس من هم روی جلد قرار گرفت و در آخرین صفحه بهصورت دوصفحهای چاپ شد. در خارج از کشور، آژانس گاما همان سال به طور گسترده برای جشن پانزدهمین سالگردش از این عکس استفاده کرد و همچنین در این سال در مسابقه ولدپرس شرکت داده شد که جزء عکسهای منتخب سال شناخته شد. بعدها در 30 سال فتو ژورنالیسم در مرکز پمپیدوی فرانسه به نمایش درآمد و همینطور برگزیده 30 سال ورلدپرس فتو و همچنین 45 سالگی آن در کتابی به چاپ رسید. در کل جزء عکسهای کلاسیک جنگ در دنیا شناخته شده است.
2- عراق که به ایران حمله کرد، من برای سفری به پاریس رفته بودم ولی برآن بودم که هرچه زودتر خودم را به ایران برسانم. همه دوستانم آنجا سعی میکردند رأی مرا برگردانند و به من میگفتند تو را به جبهه میفرستند و من جواب میدادم که چه بهتر! به عنوان عکاس در آنجا حضور خواهم داشت. بعد از گفتوگو با دو مجله پاریمارچ فرانسه و اشترن آلمان که علاقه زیادی به پوشش جنگ داشتند، به رم رفتم و از آنجا به آنکارا پرواز کردم. فرودگاههای تهران بسته بود و از راه زمینی خودم را شبانه به گمرک ارز روم رساندم و فردایش با اتوبوس به تبریز رفتم و مجددا روز بعد از آنجا به تهران آمدم. دو، سه روز پس از ورودم به تهران خودم را به جبهه سرپل ذهاب رساندم و آنجا در یک پادگان با رزمندگان مستقر شدم. به من لباس نظامی پوشاندند و حتی میخواستند به من برای دفاع از خود اسلحه کمری هم بدهند که من امتناع کردم و گفتم: کار من فقط عکاسی است و اگر احیانا با اسلحه دیده شوم، کارم تمام است. 3- درواقع 24 مهر چهارمین یا پنجمین روزی بود که من در جبهه بودم. ما در سرپل ذهاب مستقر بودم و روزها به جبهههای مختلف سر میزدیم. آن روز با رزمندگان به جبهههای مختلف سر کشیده بودیم و نزدیک غروب بود که به منطقهای رسیدیم که زیر آتش عراقیها بود. این بچهها میخواستند از کوه بالا بروند و جسد یکی، دو نفر از بچهها را که شهید شده بودند، پایین بیاورند. من روز قبلش هم با گروهی دیگر از کوهی بالا رفتیم ولی وسط راه ادامه ندادم و با خودم گفتم که بروم آن بالا که چه بشود و حتما در آنجا یک سنگر هست و چند نفری در آن نشستهاند و چیزی هم نخواهم دید. اما در این روز به خودم گفتم امروز هر طوری شده است باید بالا بروی! فقط نگران نور بودم چون داشت کاملا میرفت. شاید به آن بالا میرسیدیم و دیگر نوری هم نبود. به هر حال تصمیمم را گرفتم و با آنها به بالا رفتم. در راهی که میرفتیم؛ این پاسداری که چفیه به سرش بسته است، توجهم را به خودش جلب کرد، چون خیلی نگران و مشوش بود! از دیگران پرسیدم که او چرا اینقدر ناراحت است؟ گفتند که برادرش شهید شده و الان دارد میرود که جسدش را بیاورد. بالاروی سختی بود ولی بههرحال به آنجا رسیدیم و این جوان که از عشایر کنگاور و جزء نیروی سپاه پاسداران بود، اولین کاری که کرد بالای جسد برادرش رفت و دستمال را از صورتش کنار زد، نگاهی کرد و بعد بهتدریج اشکهایش جاری شد. من حدود یک حلقه عکس گرفتم چون یک نفر دیگر کمی آن طرفتر در کنارش نشسته بود و فکر میکرد که عکس یادگاری است و مدام سرش را در کادرم میآورد. بالاخره در فریمهای 34، 35 و 36 موفق شدم که او را از زاویهای بگیرم که او دیگر در کادر نباشد؛ در این زمان این سرباز اشکش کاملا جاری شده بود و اندوه در صورتش نقش بسته بود. بعد از گرفتن این عکسها، سپاهیها میخواستند که یک جسد دیگر را هم که کمی جلوتر بود، پایین ببرند. در ارتفاع روبهرو نیروهای عراقی در فاصله نزدیکی بودند که مرتب داشتند شلیک میکردند. بعد گروه عملیات خود را شروع کردند و با سیم و طنابی که به پای آن شهید بسته بودند، او را آرامآرام جلو کشیدند. عراقیها هم مدام خمپاره به سوی ما شلیک میکردند. بعد از پایان آتش، دیگر کاملا تاریک شده بود و حالا از این نقطه باید جسدها را به پایین میبردند. آنها دو اسلحه ژ- سه را با یک چوب -دقیقا یادم نیست- به حالت برانکارد درآورند و جسد را روی آن گذاشتند. ما چهار نفر بودیم و روانه پایین شدیم، چون کاملا تاریک بود، وسط راه گم شدیم. من به آنها گفتم که از جایمان اصلا تکان نخوریم تا دیگران ما را پیدا کنند. همین کار را هم کردیم. تا اینکه آنها ما را یافتند و به پایین کوه رسیدیم. چون دیروقت شده بود، شب را در منزلی در همانجا سکنی گزیدیم. 4- این داستان عکس این سرباز گریان بود که من در روز چهارم موفق شدم به ثبت برسانم که حالا سالهاست جزء عکسهای کلاسیک جنگ بهویژه جنگ ایران و عراق شده است. این عکس زمانی که روی جلد کتاب چاپ شد، رئیسجمهور بنیصدر بود اما بعدها در زمان ریاستجمهوری شهيد رجایی، ایشان گفتند که این عکس روحیه را تضعیف میکند، اما درواقع این صورت و حالت اندوه سرباز نشان میدهد که بر او جنگی تحمیل شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.