«میانجیگری» با احتیاط
روحاله نخعی: دیروز، سخنگوی دولت در نشست خبری درباره سفر روحانی به ژاپن صحبت کرد. علی ربیعی در پاسخ به سؤالی درباره ارتباط سفر رئیسجمهور به ژاپن با مسئله آمریکا گفت: «سفر آقای رئیسجمهور به ژاپن ربطی به مسائلی مثل مذاکره با آمریکا ندارد، منتها معمولا دوستان ژاپنی ما حامل پیامها و ابتکارعملهایی هستند که ما از شنیدن آنها استقبال میکنیم و با جدیت هم بررسی میکنیم؛ بااینحال هیچ برنامه از پیش تعیینشدهای در این زمینه وجود ندارد». ربیعی درباره رابطه ایران و ژاپن تصریح کرد: «ژاپن از کشورهای دوست و شرکای مهم اقتصادی ما است و مذاکرات رئیسجمهوری در توکیو دوجانبه و برای گسترش روابط اقتصادی متمرکز خواهد بود و سایر موضوعات مورد علاقه طرفین هم مورد بحث قرار خواهد گرفت». او همچنین درباره سفر رئیسجمهور به مالزی نیز گفت: «حضور آقای رئیسجمهور در نشست سران کشورهای اسلامی به میزبانی مالزی مجال مناسبی است که گفتوگوهای دوجانبه زیادی در آنجا سامان داده شود». ربیعی اضافه کرد: «قطعا به سنت انساندوستی ممکن است مسائل مطرح شود که ما گوش خواهیم داد و بررسی خواهیم کرد». ربیعی با بیان اینکه وزرای اقتصادی و بانکی و بخشهای تجاری در این سفر رئیسجمهوری را همراهی خواهند کرد، درعینحال گفت: «حداقل از بخش بانکی و اقتصادی و صنعت در این سفر همراه رئیسجمهور خواهند بود». از سوی دیگر، سیدعباس عراقچی نیز در پاسخ به این سؤال که آیا احتمال دارد ایران و آمریکا در ژاپن با یکدیگر مذاکره کنند؟ یادآور شد: «خیر؛ چنین برنامهای در سفر به ژاپن وجود ندارد». صحبتهای ربیعی و تا حدی صحبتهای عراقچی درباره برنامه سفر روحانی و ارتباط آن با آمریکا، پدیده بیسابقهای نیست. در ماههای اخیر، مقامات کشورهای بسیاری در تلاش برای «کاهش تنشها» به ایران سفر کردهاند یا با مقامات ایران دیدار داشتهاند؛ تنشهایی که مشخصا بین ایران و آمریکا یا بین ایران و عربستان سعودی است. پیشازاین سفرها اما همواره مقامات ایرانی رویکرد مشابهی داشتهاند. یوسف بنعلوی، وزیر خارجه عمان، عمران خان، نخستوزیر پاکستان و شینزو آبه، نخستوزیر ژاپن از جمله مقامات و رهبرانی بودهاند که مشخصا در بزنگاهها و بازههای تنش بین تهران و واشنگتن یا ریاض، راهی ایران یا دیدار با مقامات ایرانی بودهاند اما مروری بر مواضع مقامات ایران در آستانه این دیدارها، سه الگو را آشکار میکند: ۱. تأکید بر رابطه دوجانبه ۲. تکذیب مذاکره درباره آمریکا با یا بدون انکار صریح میانجیگری با واشنگتن یا عربستان، اشاره به موضعگیریهای قبلی ایران درباره آمادگی برای گفتوگوی منطقهای؛ ۳. اعلام استقبال ایران از پیشنهادها و ابتکارعملهای مقامی که به دیدار آمده و البته همواره از بین کشورهای دوست ایران است. به نظر میرسد این الگو با درنظرگرفتن چند ملاحظه انجام میشود. ملاحظه اول، بالانبردن توقعات عمومی و محدودنکردن دست خودی در گفتوگوست. تصور عمومی از «میانجیگری» این است که با هدف «حل» مشکل انجام میشود و موفقیت آن بهمعنای رفع اختلاف و در نتیجه عدم حل مسئله بهمعنای شکست میانجیگری است. در واقعیت دیپلماتیک اما میانجیگری، مسیرهای بسیار سخت و طولانی دارد و بعید است که با یک یا دو سفر وزیر خارجه یک کشور ثالث، گام بزرگی برداشته شود. در واقع بسیاری اوقات این تلاشها با هدف جلوگیری از تشدید بحران و در نتیجه ترکشپراکنی آن به منافع این کشورهای ثالث انجام میشود. ملاحظه دوم، خودداری از ایجاد تصویری از «مقاومت در مقابل مذاکره» برای ایران است. مقامات ایرانی همزمان با اینکه با عدم اعلام گفتوگوی میانجیگرانه، خود را میزبان زنجیرهای از تلاشهای ناکام برای وساطت معرفی نمیکنند، با تأکید بر گوش شنوا برای پیشنهادها، هم آمادگی خود برای گفتوگو را اعلام میکنند و هم عملا جایگاه رابطه حسنه با کشور میهمان را به او و دیگران یادآور میشوند. ملاحظه نهایی احتمالا داخلی است. دولت از سویی، نمیتواند با تصریح موضوع این گفتوگوها، در صحنه سیاست داخلی خود را در معرض اتهام ناکامی در مذاکره و دیپلماسی قرار دهد و از طرف حامیان گفتوگو به ضعف دیپلماتیک متهم شود. همزمان، مخالفان مذاکره و گفتوگو نیز تکرار چنین موضعی از دولت را بهعنوان نشانهای از ناکارآمدی رویکرد گفتوگو از اساس قلمداد کنند و از این زاویه، هم در صحنه داخلی دولت و دستگاه دیپلماسی را تحت فشار قرار دهند و هم از این طریق، روند گفتوگوهای در جریان با کشورهای مختلف را دستخوش مشکلاتی کنند که از شکلگیری چنین تصویری در کشور ایجاد خواهد شد. نمونه این دغدغه در وزارت خارجه درباره موضعگیری مخالفان مذاکره را میتوان در ماجرای تبادل زندانی با آمریکا هم دید؛ زمانی که مقامات دیپلماتیک ایران به انحای مختلف تأکید کردند آنچه در این فرایند انجام شده، «مذاکره» نبوده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.