جاي خالي تحليل حوادث آبان
حسين كرماني.دكتراي علوم ارتباطات اجتماعي
قطعی طولانیمدت اینترنت در ایران در آبانماه حادثه مهم و اثرگذاری است. دقت کنیم که من از فعل حال استفاده میکنم نه گذشته؛ چراکه این اتفاق با اینکه به نظر میرسد از نظر فیزیکی پایان یافته است اما از نظر هستیشناسانه در همه ما ادامه دارد و هستی ما را به چیزی متفاوت از قبل تبدیل کرده است. فعلا و در این نوشته قصد ندارم در چندوچون آثار هستیشناسانه قطعی اینترنت صحبت کنم چراکه نکته من چیز دیگری است. قطعی اینترنت در ایران بهدنبال اعتراضهای گسترده در بسیاری از نقاط کشور به گرانی بنزین و حوادث تلخ پس از آن رخ داد.
تا اینجا با اینکه انتظار میرود استادان دانشگاه در اظهارنظر و تحلیل شرایط موجود پیشقدم باشند، اما با ملاحظاتی میتوان دلیل سکوت این افراد را دریافت؛ طرفه اینکه با توجه به عملکرد آنها در رخدادهای مشابه در سالهای قبل نیز انتظار خاصی نمیرفت. اما نکته اساسی و تأسفبار در اینجا این است که از استادان و اعضای هیئت علمی متعدد رشته ارتباطات در دانشگاههای مختلف نیز هیچ تحلیل و نوشتهای درباره قطعی اینترنت و آثار و نتایج آن منتشر نشد. جوهره رشته علوم ارتباطات اجتماعی پرداختن به «امر ارتباطی» است و از این رهگذر است که مطالعه و تحلیل رسانهها یکی از محورهای اصلی این رشته است. اینترنت پس از پیدایی خود بهدلیل اثرات عمیق و گستردهای که در ابعاد مختلف در جوامع داشت، به یکی از موضوعات اصلی در تحقیقات ارتباطی تبدیل شد. به همین دلیل است که در حال حاضر تعداد مقالات منتشرشده درباره اینترنت و دیگر تکنولوژیهای ارتباطی وابسته به آن از حد شمار خارج است؛ درست اتفاقی که مثلا درباره تلویزیون یا رادیو رخ داده بود. در واقع، در حال حاضر اینترنت مهمترین مسئله ارتباطات اجتماعی است و به همین دلیل، قطع تعمدی و طولانیمدت آن نیز باید مهمترین مسئله ارتباطات اجتماعی باشد. توجه به این استدلال مشخص میکند چرا استادان و اعضای هیئت علمی رشته ارتباطات در کشور یا لااقل در دانشگاههای مدعی تهران و علامهطباطبایی باید دراینباره سخن گفته و تحلیل داشته باشند. با وجود این، در مدتزمانی که از قطعی اینترنت میگذرد و بحثهای مسئولان اجرائی درباره راهاندازی اینترنت ملی یا حتی جایگزینی لیست سفید سایتها بهجای لیست سیاه، ما نوشته یا تحلیلی علمی و قوی در این زمینه از استادان این رشته ندیدهایم. دقیقا به همین دلیل است که معتقدم کسی برای این رشته و استادان و دانشجویان آن تره هم خرد نمیکند. وقتی استادان مدعی این رشته باید به مهمترین مسئله در ایران بپردازند، سکوت میکنند و هیچ کنش و اثرگذاریای ندارند و صرفا دلشان را به تکرار برخی مباحث تکراری و کلیشهای و انجام تحقیقات اغلب کمی گذرایانه و باز هم تکراری خوش کردهاند، چرا باید کسی برای آنها اعتباری در حوزه علم قائل شود؟ اما دلیل این سکوت چیست؟ هنگامی که میتوان هزینهزابودن اظهار نظر درباره رویدادهای تلخ آبانماه را دلیل سکوت آنها در اینباره دانست، دلیل سکوت آنها درباره مسئلهای که بعید است هزینهای برای آنها در پی داشته باشد، چیست؟ معتقدم ضعف علمی، روحیه کارمندی و کاسبکارانه، کاهش خطر احتمالی و نداشتن درک انتقادی دلیل اصلی انفعال اعضای هیئت علمی این رشته درباره قطعی ارتباطات است. در واقع این افراد حتی اگر بخواهند درباره قطعی اینترنت بحثی علمی داشته باشند، هم احیانا دانش و سواد آن را ندارند. این بنا بر تجربه زیسته خود من در این دانشگاهها بهدلیل روزمرهشدن شغل استاد دانشگاهی رخ میدهد؛ جایی که دیگر یک عضو هیئت علمی به یک کارمند تبدیل شده است و صرفا به این شغل بهعنوان راهی برای امرار معاش نگاه میکند و بدینگونه امکان و علاقه تولید علمی و تحقیق در او از بین میرود. این دو در کنار دفع خطر احتمالی میتواند به ازدسترفتن شغل آنها و درآمد خوبی که از این طریق دارند، در طولانیمدت به امحای درک انتقادی و نگرش انتقادی آنها منجر میشود. بنابراین فکر میکنم این افراد حتی به چنین مسئلهای فکر نیز نکردهاند چراکه ظهور این مسئله در ذهن فرد بهعنوان یک مسئله یک پیششرط اساسی دارد و آن هم داشتن دانش و درک انتقادی است؛ چیزی که روحیه کارمندی و تلاش برای حفظ ممر درآمد و امرار معاش در طولانیمدت آن را از بین میبرد. با این تفاسیر، این مسئله که کسی برای رشته علوم ارتباطات اجتماعی تره هم خرد نمیکند، قابل درک است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.