نگاهي به «جايي براي فرشتهها نيست»
چالشهاي نگاه حذفي به ورزش زنان
رسول نظرزاده
فيلم «جايي براي فرشتهها نيست»، ساخته سام کلانتري در نگاه اول فيلم مستند ورزشي درباره مشکلات آمادهشدن تيم هاکي دختران ايران براي بازيهاي آسيايي است که مثل ديگر فيلمهايي از اين نوع قرار است درباره نوع سالن و زمان تمرينها و ارتباط اعضاي گروه با هم تا انتخاب مربي و شرايط مالي تيم و... اطلاعاتي به مخاطب بدهد، اما همين موضوع بهظاهر ساده در ايران که ورزش زنان و دختران با مشکلات و حاشيههاي بسيار همراه است، قابليت اين را دارد که بهسرعت به فيلمي انتقادي و روانشناسانه تبديل شود. مسائلي که کارگردان را در انتخاب نوع نگاه فيلم به چالش کشانده است. فيلم از پرداختن به مسائل سياسي و محدوديتهاي ايدئولوژيک و انتقاد به نگاه مديران و... براي ورزش دختران گذشته است و نميخواهد چندان بر خط قرمزها تمرکز کند، به جاي آن تمرکز را بر تأثير همه اين محدوديتها از دوران کودکي، خانواده تا مدرسه و اجتماع بر روي روحيه و مسائل اکنون رواني دختران در تيم گذاشته است. آنچه موجب شکست پيش از مسابقه در دختران شده همين احساس سرخوردگي و شکست رواني است که بهويژه در مقايسه با شرايط تيم دختران کشورهاي ديگر در آنها به وجود آمده است.
فيلم از هنگام ورود يک کارگردان و روانشناس به تيم دختران هاکي آغاز ميشود و همگام با او يکبهيک با شرايط و مشکلات ناگفته دختران آشنا ميشويم. مشکلاتي که از آنها بهجاي تلاش جنگجوبودن و کوتاهنيامدن، افرادي درونگرا و نااميد به وجود آورده که کار روانشناس را براي دورانداختن اين تصوير ذهني از خود و جايگزيني آن با انساني پرانگيزه، به چالش اساسي کشانده است. فيلم به جستوجوي اين زمينهها چشم مخاطب را به سوي نگاه خانوادهها و شرايط زيستي آنها و چشمانداز آينده دختران ميبرد و با چند نفر از افراد اصلي خانواده آنها و تغيير در نگاهشان به اين ورزش و توقعاتشان نزديک ميشود؛ توقعاتي که ايدئال زندگي يک دختر ايراني را در ازدواج و فرزندداشتن و کار در آشپزخانه ميداند. اين چشمانداز برخي از دختران را به جاي روحيه همگراکردن نگاه اطرافيانشان به سوي هدفي بزرگ در واکنشي افراطي به سوي جدايي و دورشدن از هر گونه احساس تعلق و همبستگي واداشته است. کار روانشناس همراه با چشم/ دوربين با جلسههاي مشاوره و گفتوگو در دورکردن اين تصورات غلط به احساس پذيرفتهشدن دروني و سپس پذيرش بيروني موجب رشد کار تيمي دختران ميشود. حالا مشکلات مالي تيم با برانگيختن حس ملي در مخاطبان فضاهاي مجازي و حمايت گروههاي خاص قابل حل به نظر ميرسد. فيلم باز هم چگونگي حلشدن اين مشکلات را نشان نميدهد و بر موضوع روانشناسانه تيم باقي ميماند؛ بهويژه نمونههاي خوبي از رابطه درست دختراني که در تيم پيشتر ازدواج کردهاند و توانستهاند مردانشان را در مسير هدف ورزشيشان قرار دهند نشان ميدهد تا جايي که مردهاي جوان در کنار همسر جوانشان براي موفقيت هر روز آنها کمک ميکنند. فيلم از چالشهاي نگاه حذفي به ورزش دختران در سطح جامعه و عدم انعکاس ورزش آنها در رسانههاي عمومي و امکان مهاجرت يا پناهندگي برخي از آنها در سالهاي اخير سخني نميگويد. از ورود به دنياي شخصيتر گفتار خاموش دختران و حرفهاي درگوشيشان خبري نيست؛ ازاينرو آنها همواره کمي در نقاب باقي ميمانند. محدوديتهايي که فرضا با سپردن دوربين به يکي از اعضای تيم در ميان جمع دختران ميشد به آن پوشش داده شود. درحالحاضر تضاد رفتار شخصيتها مقابل دوربين و خارج از قاب آشکار نميشود. فيلم صحنههاي حساس مسابقه در بازيهاي آسيايي با کشورهاي چين، کره، هند و ژاپن را نه بهصورت يک گزارش ورزشي که بهصورت مقابله نزديک صداها و نفسها و فريادها و برخوردها نشان ميدهد، انگار بيشتر با مواجهههاي دروني در هر يک از ورزشکاران ايراني با خود روبهرو هستيم تا مسابقهاي بيروني در مقابل تماشاگران خارجي. همچنين از انعکاس موفقيتهاي تيم هاکي دختران ايران در رسانههاي خارج از کشور چيزي نميگويد. فيلم «جايي براي فرشتهها نيست» با نگاهي محافظهکارانه، گامي است به سوي نشاندادن برخي از سرخوردگيهاي روحي ورزش دختران هاکي ايران و با اين همه موفقيتشان در سطح جهاني در سکوت خبري رسانهاي اين سالها.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.