یادداشتی تحلیلی بر نمایش «مقدس»
مقدس، جهان تغییر یا جهان سکون؟
محسن خیمهدوز. منتقد
«مقدس» نوشته و کارگردانی سعید محمدیعبد، راوی خلق یک «جهان ممکن غیرمتعارف» برای بیان اکسپرسیونیستی حالات ذهنی- روانی ساکنان «جهان ممکنی» است که نسبت میان آنها را دوگانههای «خشونت - مهر»، «سکوت - فریاد»، «بیان واضح - بیان مبهم» و «رفتار اسلوموشن- رفتار پرسرعت» تشکیل میدهد. «جهان ممکنی» که با نشانههای مقدس (مثل بوسه بر پای آن که حرمت دارد) همراه و عجین است؛ اما امر مقدسی که در گوهره این نسبتهای «میانفردی» روان است، کمکی به خشونتزدایی، خشمزدایی و تقویت مهرورزی و گفتوگو نمیکند.
نمایش «مقدس» در اجرای صحنهای تجربهای از یک روایت فرمال غیرخطی مبتنی بر زبان بدن بهجای تکیه بر دیالوگهای متعارف است؛ تجربهای دشوار در روایت صحنهای که بیشتر به طراحی گرافیک رفتار نظر دارد تا میزانسنهای متعارف و مأنوس. دیوارهای فضای بسته و سنتی نمایش در صحنه، پر از چارچوبهایی محدود و تغییرناپذیر و درعینحال میانتهی هستند که چارچوبهای ذهنی افراد ساکن در این «جهان ممکن» را تداعی میکنند. جهانی که در آن، رابطه زن و مرد همچنان بر همان مدار رابطه سنتی میچرخد. جهانی که در آن مرد فریاد میکشد، کتک میزند و هراس میآفریند تا زن حساب ببرد. زن هم یا لال است و توان سخنگفتن ندارد یا در تلاش دائمی برای رفع خشونت و حفظ صلح برای رفع درگیریهای خشن است؛ آنچنان که گویی در این «جهان ممکن غیرمتعارف»، نسبتها همچنان همان «نسبتهای متعارف سنتی و مقدس» باقی ماندهاند. نمایش «مقدس» روایتگر اشاراتی است که دلالتگر ضرورت تغییر در زیستجهان ساکنان است. تغییری که نیازمند رفتن از یک منظر بینشی به منظر بینشی دیگر است؛ بهطوریکه تا این شیفت منظرگاه اتفاق نیفتد، رفتن از جهان بسته موجود به جهان باز ناموجود، امکانپذیر و اتفاقافتادنی نیست. رفتن از جهان بسته قابها و چاردیواریهای بسته پرخشونت و پرفریاد به سمت جامعهای باز و فاقد خشونت. گذاری که با نشانههای موجود در نمایش «مقدس»، گویا بدون خشونت ممکن نیست. پرسشی که نمایش در میانه روایت مطرح میکند، این است که آیا ارتباط بین جهانهای ممکن امکانپذیر است؟ هم ارتباط بین جهانهایی که باید در پی یکدیگر بیایند، هم ارتباط بین جهانهای افراد ساکن در یک «جهان ممکن». آیا گذر از یک «جهان ممکن راکد و بسته» به یک «جهان ممکن باز و سیال»، شدنی و امکانپذیر ست؟ پاسخ نشانهشناختی نمایش «مقدس» به این پرسش، مثبت است. زنگ تلفن و اعلام مرگ مادر (مرگ نمادینی از یک امر بنیادین) بیانگر این پاسخ مثبت است. ریتم نمایش در طرح این پرسش تا رسیدن به پاسخی نمادین، ریتم مناسبی است که بین سکون و فریاد، خشونت و مهر و ماندن در چارچوب و تلاش برای خروج از چارچوب، به صورت ریتمی گرافیکی سامان یافته است؛ ریتمی که بخشی از ارزش زیباشناختی نمایش در اجرا محسوب میشود. وجه دیگر زیباشناختی نمایش «مقدس»، به ترکیب پذیرفتنی بین اجزای متنی و صحنهای آن مربوط میشود. ترکیبی از: - «تخیل خلاقانه یک جهان ممکن غیرمتعارف». - «تجسم خلاقانه یک جهان ممکن غیرمتعارف» در فرمی از گرافیک رفتاری در صحنه. - «ریتم خلاقانه کشش دراماتیک» برای دراماتایزهکردن روایتی غیرخطی و نامتعارف از یک جهان ممکن غیرمتعارف. نمایش «مقدس» در نهایت با یک پرسش به پایان میرسد؛ این پرسش که آیا بازگشت کاراکترها به خواب اولیه، تداوم ماندن در خواب و خیال است یا آغازی بر یک بیداری نوین؟ برای گذار از فضای بسته به فضای باز؟ متن نمایش و اجرای صحنهای آن پاسخی برای این پرسش ندارد. پاسخ اما در جای دیگری است. پاسخ حاصل یک دیالکتیک است؛ دیالکتیک حاصل از مواجهه «پیشفرضهای نهفته در اذهان مخاطبان نمایش» با «متن نمایش».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.