روانشناسی مثبتنگر دانشگاهی میشود
عبدالرحمن نجلرحیم- مغزپژوه
من روانشناس نیستم، ولی روانشناسها را دوست دارم. برای رشته دانشگاهی روانشناسی و تحصیلکردگان این رشته اعتباری ویژه قائلم و میدانم بسیاری از آنها آثار ماندنی و قابل ارجاعی در عرصه ترجمه و تألیف در علم روانشناسی این مرز و بوم بهجا گذاشتهاند؛ ولی در چند دهه اخیر اوضاع بهطورکلی در علم بهویژه در رشته روانشناسی - حتی در دانشگاههای معتبر - بسیار نگرانکننده شده است. واقعیت این است که تکیه بر کمیت بهجای کیفیت، پذیرش دانشجو براساس معیارهای غیراصولی، نحوه آموزش غیرخلاقانه و غیراستاندارد و اغلب تحمیلی، نتیجهای بس ناامیدکننده به بار آورده است. از همه نگرانکنندهتر اینکه روانشناسی عامیانه (فولک)، از بازار ترجمه کتاب به درون دانشگاههای معتبر نفوذ کرده است؛ اما روشهای روانشناسی عامیانه چیست؟ روانشناسی عامیانه «ذهن» یا «روان» فرد را از شرایط محیطی آن جدا و دو شقه میداند و برای این ذهن شقه شده از محیط خصوصیاتی جهانشمول قائل میشود، براساس این فرض، هر انسان صاحب ذهنی در دنیا در هر شرایط زیستیای میتواند فرمولهای شفابخش ارائهشده در دستورالعملهای کتابهای روانشناسی عامیانه را به کار ببرد تا در زندگی به کامیابی برسد، بههمیندلیل است که مدتهاست که شاهد فروش بالای ترجمه کتابهای روانشناسی عامیانه آمریکایی در ایران هستیم. ظاهرا ملت ما سالها است که میخواهد خود را از زیر نفوذ فرهنگ غربی بهویژه آمریکایی دربیاورد، اما شدیدا مشتاق ترجمه کتابهای روانشناسانه عامیانه آمریکایی است. به نظر میرسد دانشگاهها نیز با رویارویی فوج عظیمی از دانشجویان مقطع کارشناسی و البته کارشناسی ارشد، سادهترین علاج را گسترش این نوع روانشناسی کمهزینه و کمدردسر از نظر ایدئولوژیک و سیاسی میدانند، چون سنت دوگانه و جداپندار ذهن از شرایط زیست، میتواند روانشناسی را به یک رشته بیآزار و غیرحساس به شرایط نامساعد اجتماعی سیاسی تبدیل کند. دوستان روانشناسی که به من لطف دارند، من را بهعنوان سخنران کلیدی به اولین کنگره روانشناسی مثبت دعوت کردند که به همت انجمن روانشناسی دانشجویان دانشگاه شهید بهشتی برپا شده بود. با تشکر، پذیرفتم و عنوانی که بلافاصله برای سخنرانی به مغزم خطور کرد، «دیالکتیک عاطفه» بود. در دوران تحصیل خود در نورولوژی و مغزپژوهی یاد گرفتهام که ذهن و بهویژه بخش عاطفی مغز ما نمیتواند فقط بهصورت مثبت یا منفی بهطور جداگانه کار کند. مثبت و منفی در عواطف و احساسات ما رابطه تنگاتنگ دیالکتیکی دارند و لازم و ملزوم یکدیگر هستند؛ دو روی یک سکه هستند و یکی بدون دیگری نمیتواند باشد. «روانشناسی مثبت» را «مارتین سلیگمن» در سال ۱۹۹۸ زمانی که رئیس انجمن روانشناسان آمریکا بوده، مطرح کرده است. دلیل واضح او هم به این رویکرد این بوده که روانشناسی از جنگ جهانی دوم به بعد همیشه به طرف منفی میل داشته، یعنی اغلب به ناتوانیهایی زاییده از بیماری، عارضه و نقص میپرداخته و تمامی همت روانشناسی صرف تشخیص و تلاش در تخفیف یا رفع عیوب، بیماری و ناتوانی میشده و به نظر سلیگمن وقت آن رسیده بود که دیگر به ناتوانیها و جنبههای منفی روان توجه نشود، بلکه فقط به جنبههای مثبت و تواناییهای روان تکیه شود و این تواناییها در افراد پرورش داده شود. مهمترین و محوریترین و درعینحال اشتباهترین نکته این نوع روانشناسی، جداکردن بخش مثبت از منفی دستگاه عاطفی و شناختی مغز انسان اجتماعی است. گویا فقط بخش مثبت هیجانات و عواطف انسان است که در شکوفایی تواناییها، خلاقیت و بهزیستی ما دخالت دارد. به نظر من این شقهکردن عواطف و شناخت انسان به بخش مثبت و منفی، خوب و بد، شر و خیر، مبنای ایدئولوژیک در جامعه سرمایهداری آمریکا دارد که دامن روانشناسی را هم گرفته است، بههمیندلیل بنیاد جان تمپلتون ۵.۸ میلیون دلار به ۱۵ گروه پژوهشی تحت رهبری مارتین سلیگمن، مؤسس روانشناسی مثبت قرار داده تا با پیوند نظریه روانشناسی مثبت با امکانات مغزپژوهی امروز، برای آن اعتبار بیشتری کسب کند. بنیاد جان تمپلتون بنیادی است که آن را یکی از ثروتمندان آمریکایی بنا کرده که هدف بنیادینش ایجاد آشتی بین دین و علم در رابطه با بازار آزاد سرمایهداری بود. فراموش نکنیم که آقای مارتین سلیگمن، 30 سال قبل از اینکه روانشناسی مثبت را بنیاد نهد، یعنی سال ۱۹۶۷ برای پژوهش در جنبههای منفی روان، یعنی افسردگی، درماندگی آموختهشده را با واردکردن شوک الکتریکی به سگها امتحان میکرد. سگها در مقابل دریافت تحریکات الکتریکی طولانیمدت، یاد میگرفتند درمانده شوند و در آزمایشگاه از خود هیچ تلاشی برای معنادارکردن زندگی خود و نجات خود از شرایط گرفتارشده نشان ندهند. این پدیده به نظر سلیگمن ریشه افسردگی در انسان بود؛ یعنی شرایطی که موجود بفهمد که عمل و کنش او هیچ تغییری در اوضاع و شرایط زندگی ایجاد نمیکند. به گزارش نیویورکتایمز (۲۰۱۴)، نیم قرن بعد روش ایجاد درماندگی آموختهشده، توسط دو روانشناس نظامی، میشل و جیسن، در تکنیکهای بازجویی زندان گوانتونومو استفاده شد. اما روانشناسی مثبت مارتین سلیگمن نیز با انتقادهای زیادی روبهرو شد. 20 سال طول کشید تا موج دوم روانشناسی مثبت توسط پل ونگ مطرح شد. در این موج جدید تأکید بر وجود رابطه دیالکتیکی مهم بین عواطف مثبت و منفی، تأثیر متقابل آنها بر یکدیگر برای معنابخشیدن به زندگی و ایجاد نشاط و رضایت واقعی در زندگی بود. دو سال پیش روزنامه گاردین نوشت که مارتین سلیگمن از آمریکا به انگلیس پرواز کرده تا دانشگاه خصوصی بوکینگهام را «دانشگاه مثبتنگر» اعلام کند، چون در این دانشگاه، روانشناسی مثبت تدریس میشود. حال ما نیز از این قافله عقب نماندهایم و به همین علت است که مارتین سلیگمن برپایی اولین کنگره روانشناسی مثبت در دانشگاه شهید بهشتی (ملی سابق) را صمیمانه تبریک میگوید. در صورت امکان هم با اشتیاق به گشایش کنگره میماندند تا به ما تأکید کنند که شادکامی و شکوفایی مردم ما ربطی به شرایط زیستشان ندارد. در نقد این نظر از دیدگاه مغزپژوهی اجتماعی باید گفت ما بهعنوان انسان اجتماعی، مغزی داریم که بخش منفی و مثبت عواطف آن را نمیتوان دو شقه کرد و منفی را کنار گذاشت و خوشبخت و شاد و مسرور زندگی کرد، زیرا بخش منفی احساسات و عواطف انسانی، به همان اندازه بخش مثبت آن در ایجاد شادکامی و خلاقیت ما مؤثر است. از طرف دیگر، تعریف اجتماعیبودن انسان در محور فردیت، بهازای پذیرفتن شرایط بیرونی و جستوجوی شادکامی و رضایت تنها در درون و تمکین محض در برابر همه مشکلات تحمیلی بیرونی، اهمیت اجتماعیبودن ما را زیر سؤال میبرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.