مقصود فراستخواه در نشست «نقش کار داوطلبانه در تقویت حیات اجتماعی یک ملت» مطرح کرد
نخبگان معمولی عامل تغییرات در جامعه
شرق: از روزی که سازمان ملل متحد یک روز را به داوطلبان و کار داوطلبی در تقویم سالانه خود اختصاص داده، 34 سال میگذرد و حالا جمعیت داوطلبان دنیا به حدود 110 میلیون نفر رسیده است. اگرچه دنیای امروز با آرمانهای این نامگذاری؛ یعنی توسعه اقتصادی و اجتماعی همچنان فاصله دارد، اما سالبهسال تعداد و میزان فعالیت افراد داوطلب با نیت بهبود دنیا افزایش پیدا کرده و به نظر میآید این میل و علاقه همچنان رو به رشد است. «جمعیت امام علی» بهعنوان یکی از مهمترین انجمنهای مردمنهاد ایران که برپایه کار داوطلبی شکل گرفته است، در نشستی با حضور «مقصود فراستخواه»، جامعهشناس، به اهمیت کار داوطلبی بر زندگی فردی و اجتماعی انسانها پرداخته و مشکلات پیشروی این شیوه فعالیت را بررسی کرده است. او در ابتدای این نشست از دانش مهم و باارزش حاصل از فعالیت داوطلبی سخن گفت: «دانش نزد داوطلبان است، چون دانش ضمنی که از تجربه اجتماعی به دست میآید، دانش مهمتری از حالت تئوریک است. تصور من این است که فعالیت داوطلبانه و مشارکت اجتماعی در سطح سازمانهای مردمنهاد در ایران مشکلات و موانع جدی دارد. این یک مسئله ملی است، مسئله ایران است».فراستخواه در ادامه، جامعه ایران را منفعل با امکان مشارکت پایین دانست و گفت: «این انفعال در حالی است که دولت مرتب بزرگ شده و بیشفعال و بدفعال است. پروژه ساختهشدن ملت- دولت در ایران ناتمام است. نتیجه هم این است که نه جامعه حق و حقوق و فرصت لازم را دارد که خود را سازماندهی اجتماعی کند و نه نظام مشارکت اجتماعی نهادینهای وجود دارد و نه حوزه میانی بین دولت و جامعه وجود دارد».موضوع بعدی که این جامعهشناس بهعنوان یکی از مسائل مبتلابه فعالیتهای داوطلبانه در ایران به آن اشاره کرد، بحث توسعه بود: «مدل توسعه ما بوروکراتیک و تکنوکراتیک است؛ یعنی دولتمحور و دیوانسالار است. همهچیز از بالا اتفاق میافتد، درحالیکه توسعه، افزایش تجمعی و تجدیدپذیر قابلیتهای انسانی است. در یک سرزمین قابلیتهای انسانی شامل دانش و مهارت و شایستگیها و احساس مسئولیت و ابتکار و خلاقیتها وجود دارند که ظرفیتهای انسانی آن جامعه محسوب میشوند. این قابلیتهای اجتماعی است که این امکان را میدهد که افراد با یکدیگر و برای اجتماع تلاش کنند و در نهایت از دل آن نهادهایی مثل جمعیت امام علی بیرون بیاید. پس توسعه را میتوانیم در توسعه انسانی و قابلیتهای انسانی و اجتماعی تعریف کنیم، نه برنامههای عمرانی که از بالا سازه بسازد و پل و پاساژ». فراستخواه در ادامه به بحث مشارکت اجتماعی و دموکراسی در ایران پرداخت و دراینباره گفت: «دموکراسی در جامعه ما شکلی آیینی دارد و تنها در مقاطعی خاص مطرح میشود، گویا به مردم فقط برای آمدن پای صندوقهای رأی فکر میکنیم. ما نیاز به دموکراسی اجتماعی داریم. اینها کلمه نیستند، مدلهای عملیاتی دارند. دموکراسی مشارکتی، یعنی دموکراسیای که با گفتوگوی در سطح جامعه و مشارکت گروههای اجتماعی و اختیارات آنها شکل میگیرد». او با اشاره به نقش نخبگان در تغییرات اجتماعی گفت: «من از نخبههای رسمی و مطرح ناامید شدهام. نخبههایی که داخل قدرتند، فقط موقعیت و رانتهای خود را حفظ میکنند. گویا اقتضای وضعیتشان است. آنهایی هم که بیرون قدرت و در نوبتاند و انتظار قدرت را میکشند؛ میخواهند مثل قبلیها وارد ساختار قدرت شوند تا به رانت برسند. در سالهای گذشته من به دو مفهوم رسیدم؛ یکی مفهوم «کنشگران مرزی» است. افرادی که داخل ساختار قدرت هستند، اما یک پایشان در جامعه است با NGOها ارتباط دارند، با بدنه جامعه و دانشگاه و نهادهای مدنی و روزنامهها ارتباط دارند. شاید این دسته بتوانند کاری انجام دهند، هرچند در عمل میبینیم که متأسفانه آنها نیز کاری از پیش نمیبرند و نوعا شکست میخورند». این جامعهشناس درباره گروه دوم هم گفت: «گروه دیگر «نخبگان معمولی» هستند. در ایران اگر قرار است تغییری ایجاد شود، توسط نخبگان معمولی خواهد بود. نخبگان معمولی یعنی داوطلبان و افرادی که به توسعه بر اساس کار داوطلبی اعتقاد دارند. یک معلم میتواند نخبه معمولی شود. یک دانشجو یا عضو و مؤسس یک NGO و حتی یک شهروند میتواند نخبه معمولی باشد. باید نژاد متفاوتی از عاملان آگاه و کنشگر ایرانی به میدان بیایند که ما به آنها میگوییم نخبگان معمولی».در ایران چند نفر و چه زمانی از هفته و ماه خود را به کار داوطلبانه اختصاص میدهند؟ فراستخواه در این نشست و با اسناد به مرکز آمار ایران تلاش کرد به این پرسش پاسخ دهد و دراینباره گفت: «طبق گزارش مرکز آمار ایران، هر ایرانی در 24 ساعت، 13 ساعت و 30 دقیقه زمان برای نگهداری شخصی و رسیدگی به خود و یک تا سه دقیقه را به فعالیت داوطلبانه اختصاص میدهد. بعد هم دموکراسی و آزادی میخواهد. اینها خوب است، اما کمی سخت است. شاید دلایل مختلفی داشته باشد، زمان نداشته باشند، شرایطش را نداشته باشند، اما بالاخره این مشکل در مردم وجود دارد. بنده محاسبهای کردهام؛ نیم درصد افراد 15 سال به بالا در ایران عضو یک NGO هستند ولو به صورت پارهوقت، در آمریکا کمترین میزان این آمار 25 درصد است». این جامعهشناس در ادامه سخنانش به نگاه امنیتی به فعالیتهای مشارکتجویانه اشاره کرد و گفت: «این قانون مشارکت اجتماعی ما در کمیسیون امنیت بررسی میشود. باقی ماجرا مشخص است. مسئله نگاه امنیتی به NGO هاست. اگر NGO ای نباشد که مردم برای حل مشکلاتشان در آن مشارکت کنند مجبورند در نهایت برای اینکه مشکلاتشان را بگویند به خیابان بیایند. در کشور فرانسه در هر 10 هزار نفر 150 NGO فعالیت دارند. در آمریکا این شاخص 61 NGO است و در ایران یک NGO به ازای هر 10 هزار نفر فعال است. ما چون نظام کنشگری اجتماعی نداریم، بهجای کنشگری نق میزنیم. در تاکسی و میهمانیها و هرکجا که باشد، برای خودمان یک پا اپوزیسیون هستیم، اما در عمل کاری نمیکنیم، چون نظام مشارکت اجتماعی وجود ندارد». در این جلسه همچنین «زهرا رحیمی»، مدیرعامل جمعیت امام علی، هم درباره تجارب زیسته خود در ارتباط با داوطلبان و شکل فعالیتهای داوطلبانه در این تشکل مردمنهاد سخن گفت. او مهمترین نیاز کار داوطلبی را انگیزه دانست و گفت: «به نظر میرسد مجموعهای از آموزههای نظام آموزشی خانواده و جامعه، این را القا میکند که کمخطرتر و پرمنفعتتر است که از کار داوطلبی و تجربه داوطلبی به دور باشید. احساس تعلقنداشتن به جامعه هم یکی دیگر از موارد است؛ اینکه کسی فکر کند اینجا خاک من و وطن من است و کودکی که در خیابان از بین میرود کودک من است. این تجربه متأسفانه کمرنگ شده است. نکته دیگر این است که یک ترسی از فعالیت داوطلبی وجود دارد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.