جنگ با واو بيانصاف مباينت
مريم رحمانيان
نشسته بودم در قطاري که از فلورانس به رم ميرفت. دفتر يادداشتم جلويم بود تا خردهريزههايي که بايد از سفر يادم ميماند را بنويسم. براي فرار از کاري که خودم روي دوش خودم گذاشته بودم، دست و پاهايم را کش و قوس دادم و به اطراف نگاه کردم. به دختر روبهرويم خيره شدم، جايي در ايستگاهي ميان راه سوار شده بود. کتابي قطور به دست گرفته بود و هرازچندگاهي به چتريهاي خرماييرنگ و بههمريخته پيشانياش دست ميکشيد. کتابش را به لبه ميز ميانمان تکيه داده بود و تلاش من براي خمشدن و خواندن اسم کتاب و بستن مصلحتي بند کفش بيفايده ماند. چارهاي نبود، بايد به کار طاقتفرساي صحبت با غريبهها تن ميدادم. آرام گلويم را صاف کردم و با صدايي نازکشده از مواجهه با شرايطي ناامن، پرسيدم چه ميخواند. اول سرش چند درجه بالا آمد و بعد با کندي، چشمهايش از سطور کتاب کنده شد و نگاهم کرد. بدون لبخندي، با لهجه غليظ آمريکايي گفت «مرشد و مارگريتا» و سرش با مکث رفت ميان کتاب. دو گوشه لبم در جهتهاي مخالف از هم دور شدند. شايد ادبيات يکي از معدود گريزگاههاي من از دنياي درونم به جهان بيرون بود. دفترم را بستم. طنابي که برايم از جهان بيرون پرت شده بود را سفت چسبيدم و شروع کردم به صحبت درباره شاهکار بولگاکف و نگاه نو و تازهاش به خير و شر. تا خود رم حرف زديم. اهل آمريکاي جهانخوار بود و به تازگي از رشته معماري در يکي از دانشگاههاي ايتاليا فارغالتحصيل شده بود. ميخواست قبل از اينکه به خانه برگردد، اروپا را با قطار، خوب بگردد. داشت به ملاقات دوستي در رم ميرفت و بعد از آن، مقصد مشخصي نداشت. بدون هيچ برنامه و کاملا مطابق حس و حالش پيش ميرفت و در يک کلام رؤياهاي من را زندگي ميکرد. صحبتمان از مرشد و مارگريتا شروع شد، گستردهتر شد و به ادبيات و هنر رسيد و بعد شخصيتر شد. تعجبش را مؤدبانه از ايرانيبودنم پنهان کرد؛ من اما «واو مباينت» را ميان سؤالاتش تشخيص دادم که: ايراني و اينهمه کتابخواندن؟ از هم که جدا شديم، نه در ديد جامعه آمريکايي به ايران تغييري ايجاد کرده بودم و نه تأثير شگرف و چشمگيري روي صلح جهاني گذاشته بودم. ديد يک انسان را شايد چند درجه عوض کرده بودم و همين خوب بود. همين کافي بود.
*** توي يک کشتي کوچک نشسته بودم و به سمت روبنآيلند ميرفتم. تصور نزديکيام به انتهاي جهان و فکر اينکه باد بازيکننده با دنباله شالم، مستقيم و بيواسطه از يخهاي قطب جنوب گذر کرده است، لبخند روي صورتم را کشدار ميکرد. يک ساعت از کيپتاون تا جزيره زندان سابق ماندلا راه بود. لحظه به لحظه، دورشدن کوه ميز را نگاه ميکردم که دستي به شانهام خورد. برگشتم و دو دختر جوان بلوند را ديدم و نگاههاي کنجکاو و لبخندي مؤدب و مهربان که گوشه چشمهايشان را جمع کرده بود. حرفها با سؤال منسوخشده «اهل کجايي» شروع شد. شايد ملال بيحرکتنشستن در کشتي يا نوع پوششم آنها را به آغاز گفتوگو واداشته بود. يکيشان بيستوهفتساله بود، اسمش کيت بود، در کيوتو به بچهها انگليسي درس ميداد و دلش نميخواست ديگر هرگز به کشورش-آمريکا- برگردد. آن ديگري در آستانه سيسالگي بود، در ژوهانسبورگ در دفتر يک وکيل کار ميکرد و ميان جملههايش يکي در ميان به ترامپ فحش ميداد و او هم حالا حالاها قصد برگشتن به آمريکا نداشت. کيت داشت از اين ميگفت که چطور وقتي پدرش ريش انبوهي داشت، براي ديدنش به کيوتو آمده بود، شاگردان کوچکش از ديدن امکان وجود آن حجم زياد موي روييده روي صورت به هيجان آمده بودند. حرفش تمام شده و نشده، کسي جيغ بلندي کشيد. به سمت صدا دويديم. فکر کردم لابد کسي در آب افتاده است. راستاي اشاره انگشتها را ديدم و همراه با فرياد نهنگ نهنگ، جسم لغزان خاکستري ميان آب را ديدم. همگي چسبيديم به نردهها و به معجزه خيره شديم؛ راهنما با صدايي که از هيجان به نوسان درآمده بود، از بيسابقهبودن چنين اتفاقي ميگفت. از اينکه عمق اين آب براي نهنگ مناسب نيست. نهنگ که رفت، ما هم برگشتيم سر جاهايمان. از دوستيشان پرسيدم. گفتند در نيواورلئان همسايه و هممدرسهاي بودند. لبخند زدم و گفتم من تا به حال نزديک آمريکا هم نشدهام اما آن شهر را خوب ميشناسم. از کتاب «اتحاديه ابلهان» گفتم و تصويري که در ذهن من ساخته بود. به همديگر نگاه کردند. يک لحظه سکوت شد و بعد مثل توفان «بري» شروع به پرسيدن کردند. از سطح به عمق رفتيم. از سه خارجي که درباره سوغاتيهاي کشور هم حرف ميزنند و کليشه به هم ميبافند، تبديل شديم به سه انسان. ناگهان داراي ابعاد شديم. فرديت پيدا کرديم. اين فعل صاحب درون شدن و گذشته و حال يافتن، بيمعجزه ادبيات، براي من ناممکن بود. ياد گلشيري و حرفهايش در باب اهميت نوشتن و ادبيات افتادم. اينکه مينويسيم تا ديگري را از درون ببينيم يا بتوانيم به آنچه درون خودمان ميگذرد شکل دهيم. مينويسيم و ميخوانيم و گاهي در اين ميان، مثل من، از اين راه ارتباط برقرار ميکنيم. نه که با چهار جمله، ديد جامعه جهاني را عوض کرده باشم؛ به قول گلشيري، هنوز تا استقرار صلح در جهان راه درازي در پيش است. اما دقيقا به همين دليل است كه ما باز هم بايد بنويسيم. براي تمرين تيراندازي سربازان به آدمکها تيراندازي ميكنند. تداوم چنين كاري سبب ميشود تا ديگري، همچون آدمک تمرين جلوه كند. بدتر اينكه ما انسانها معمولا در اين جنگها با تبليغات معمول در تلويزيون، روزنامهها، اعلاميهها و پلاكاردها كاري ميکنيم تا سربازان ما، ديگران را نه انسانهايي با گذشتههاي مشخص، اميد و آرزوها و عشقها كه موجودي مخوف ببينند تا با طيب خاطر بتواند آنها را هدف قرار دهند. اگر سربازان با تمرين تيراندازي ميآموزند ديگري را آدمک ببينند، يا خلبانها خانههاي ديگران را نقطهاي روي مانيتور، داستان ما را عادت ميدهد تا آن ديگري را آدمي ببينيم خاص كه فقط يك بار اتفاق ميافتد. پس انگار ما مينويسيم و ميخوانيم تا آدمهاي گوناگوني بتوانند در كنار هم و با هم بر اين كره كوچك اما هنوز زيبا زندگي كنند. مينويسيم و ميخوانيم براي ازميانبردن «واو»هاي بيرحم و بيانصاف مباينت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.