سندروم اعتراف تلویزیونی
قادر باستانی- پژوهشگر
سخنان حسن روحانی درباره پخش اعترافات تلویزیونی، برای هواداران دولت تدبیر ناگوار است؛ دولتی که متعهد بود پای رعایت حقوق شهروندی میایستد، با این سخنان نشان داد که لابد آن حرفها برای مشتی رأی بوده است. چند هفته پیش، سخنان مردی در رسانههای بیرونی پخش شد که میگفت مجبور به اعتراف دروغ تلویزیونی در ماجرای ترور دانشمندان هستهای شده است. تاکنون بسیاری از آدمهایی که اعتراف تلویزیونی داشتهاند، ادعاهای مشابهی را مطرح کردهاند. من نه از منظر سیاسی، بلکه از منظر اعتبار رسانه به این اختلال مزمن میپردازم.
حفظ امنیت مردم و جان و مال آنها مسئولیت هر دولتی است. بدیهی است هر رسانهای که در چارچوب قوانین و مقررات کشور انتشار مییابد، لازم است در این مسئولیت مهم به دولت یاری رساند. رسانه ملی به عنوان رسانه فراگیر و مادر، وظیفه سنگینتری دارد، اما این وظیفه زمانی اثرگذار خواهد بود که اعتبار آن رسانه نزد مخاطبان حفظ شود. یک رسانه کماعتبار، نمیتواند در بزنگاههای تاریخی بر افکار عمومی تأثیر مطلوب بگذارد. نگاهی به نحوه عملکرد رسانههای بزرگ بینالمللی، جایگاه اول اعتماد مخاطبان و اعتبار منبع اخبار و اطلاعات را روشن میکند. اگر مخاطبان، اعتماد خود نسبت به رسانه را از دست بدهند، اثرگذاری آن معکوس خواهد بود؛ همین شرایطی که متأسفانه برای رسانه ملی رخ داده است. سازمان صداوسیما برای حفظ و ارتقای اعتبار خود، مثل هر رسانه حرفهای دیگر، ضرورت دارد چارچوبی برای همکاری با سایر نهادهای حکومتی داشته باشد و حاضر به پخش هر تصویر و برنامهای نباشد و متولیان امر را توجیه کند که چنین برنامههایی، ضربات کاری بر اعتبارش وارد میکند. همین فیلمهای اعتراف یک شخص علیه خودش، آن هم در شرایط حبس، تاکنون چه دستاوردی برای دولت به مفهوم اعم داشته است؟ جز اینکه غالب این اشخاص بعد از رهایی، حرف دیگری زده و اعتبار رسانه ملی را نزد مردم خدشهدار کردهاند. پس با چه توجیهی این کارها ادامه مییابد؟ واقعا کدام رسانه در کدام کشور دنیا از چنین روش منسوخ و کهنهای بهره میبرد؟ شوربختانه روند نزولی اعتبار صداوسیما نزد مخاطبان ایرانی در سالهای اخیر، باعث شده مرجعیت خبری مردم از رسانههای جریان اصلی داخل به رسانههای فارسیزبان خارج از کشور و کانالهای خبری تلگرامی تغییر کند و این اتفاقی بزرگ و سهمگین برای هر دولتی است و لاجرم امنیت عمومی را در زمانهای بحران، با مشکلات سخت مواجه میکند. شاید دلیل عمده قطع اینترنت در رویدادهای اواخر آبان امسال، همین تغییر مرجعیت خبری مردم بوده است، ولی اینکه قطع اینترنت، چه تأثیرات روحی و روانی نامطلوبی بر نوجوانان و جوانان گذاشت و اثرات بسیار مخرب آن چه بود، در آینده مشخصتر خواهد شد. پخش اعتراف تلویزیونی، سابقهای طولانی در تاریخ معاصر کشورمان داشته، اما نقطه برجسته آن در وقایع دهه 60 و عوامل گروههای سیاسی مخالف و تهیه نشستهای خبری در یادها مانده است. شاید مشهورترین آن، اعترافات سریالی احسان طبری، تئوریسین حزب توده و نورالدین کیانوری، دبیرکل آن بود. در آن زمان، مردم دسترسی به رسانه دیگری نداشتند و آگاهی کمتری نسبت به نسل امروزی داشتند؛ بنابراین در حالوهوای آن سالها، این اعترافات بر مخاطبان اثر داشت. آن زمان برخلاف امروز، هر خانوادهای که تلویزیون داشت، مخاطب این اعترافات بود. در وقایع 18 تیر 78 اعترافات تعدادی از دانشجویان پخش شد. بعدها یکی از این دانشجویان مدعی شد، تحلیلهای سیاسی یک روزنامه را به عنوان اعتراف، برابر دوربین صداوسیما خوانده است. در وقایع سال 88 هم این روش تکرار شد و افراد بعد از آزادی حرف دیگری زدند. اما مهمترین ادعا درباره اعترافات تلویزیونی دستگیرشدگان ترورهای دانشمندان هستهای کشورمان مطرح شد و مطالب تأییدآمیز آن ادعاها در داخل به گوش رسید. حال برخی نمایندگان در تلاشاند تا ضبط و پخش اعتراف تلویزیونی را ممنوع کنند که این کار موافق با روح قانون اساسی و مفاد حقوق شهروندی است، اما پیش از آن، ضرورت حفظ اعتبار رسانه ملی ایجاب میکند از چنین روشهایی بهجد احتراز شود. دنیای پیشرفته امروز چنین روشهای آسان و دمدستی گذشته را دیگر برنمیتابد و اثربخش نیست. راه علاج این است که اگر دستگاه امنیتی دولت، یافتهای درباره وابستگی متهمی به بیگانگان یا هر چیز دیگر دارد، به شکل سند و مدرک دادگاهپسند در همه رسانهها پخش کند و آن قطعا اثرگذار خواهد بود. این اثر را سخنان یک زندانی علیه خودش در برابر دوربین تلویزیون، نمیتواند داشته باشد و اصرار بر آن و بهویژه تأکید رئیسجمهور حقوقدان بر آن، نقض غرض است. دوری گامبهگام از آحاد مردم، بهویژه از نوباوگان جامعه، اصلا اتفاق فرخندهای نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.