در صدوپنجاهودومين شب بخارا که به صنعت پوشاک ايران اختصاص داشت، صورت گرفت
اداي دين به سلسله خياطان ايراني
شرق: صدوپنجاهودومين شب بخارا به لباس و تاريخچه پوشش و هنر خياطي در ايران اختصاص داده شد؛ موضوعي که تا پيش از اين کمتر به آن به اين شکل جزئي پرداخته شده است. بهانه اين موضوع نيز رونمايي و معرفي کتاب «صنعت پوشاک ايران، از هامبارسوم تا هاکوپيان» بود. اين مراسم با حضور سهيلا شهشهاني، نعمتالله فاضلي، سيروس علينژاد، احمد محيططباطبايي، علي دهباشي، سوبات هاکوپيان، منوچهر واليزاده و علي ربيعي و تعدادي از هنرمندان و فعالان عرصه پوشاک برگزار شد. در ابتداي اين برنامه علي دهباشي با بيان اينکه کتاب «صنعت پوشاک ايران، از هامبارسوم تا هاکوپيان» اثري حاصل چند دهه کار است و به دليل نگارش از سوي يکي از سرآمدان صنعت پوشاک در ايران؛ يعني سومبات هاکوپيان اهميت زيادي دارد، از سيروس علينژاد بهعنوان يکي از کساني که در تأليف اين کتاب حضور داشته دعوت کرد تا براي سخنراني روي صحنه تالار فردوسي خانه انديشمندان ايران بيايد. سيروس علينژاد در آغاز سخنانش گفت: نويسنده در مقدمه کتاب چند جمله کليدي نوشته که شاکله و ساختمان اين کتاب و انگيزههاي شخصي خودش براي پديدآوردن اين کتاب را توضيح ميدهد. او در بخشي از اين مقدمه مينويسد: دنبالکردن زندگي و سرگذشت خياطان ايران بهموازات ارتقای صنعت پوشاک در همه عمر خاطرم را به خود مشغول داشته است. شايد دليل اين عمر در ضمير ناخودآگاهم دنبالکردن سرگذشت خودم باشد که ادامه آخرين نسل سلسله خياطاني هستم که در طول تاريخ آمدهاند. اما يقين دارم بيش از آنکه عمري شخصي باشد بهخاطر قدرداني از استاداني است که هزاران سال کار آنان هيچ پيشينه ثبتشدهاي ندارد. علينژاد درباره بخشهاي مختلف اين کتاب هم توضيح داد: «اين کتاب شامل چند فصل است که هر فصل به بحث و موضوعي ميپردازد. نويسنده در ابتدا تصميم داشت کتابي درباره خياطاني بنويسد که زحمتکشان بينامونشان هزارساله اين ديار بودند و به اين ملت خدمت کردند و خود او هم تجربه آشنايي با تعداد زيادي از آنها را داشت. اما بر اساس نوشته ايشان در مقدمه هرچه پيشتر رفت، ديد نميتوان در سنت غرق شد و سهم آينده؛ يعني صنعت پوشاک را ناديده گرفت». اين روزنامهنگار کهنهکار ادامه داد: با اين توضيح بعد از آمادهشدن بخش مستند بر تاريخ کتاب که مربوط به گذشتگان بود، آقاي هاکوپيان ديد که نميشود سهم آينده و صنعت را ناديده گرفت، بنابراين بخش صنعت را به کتاب افزود. من در اين بخش در کنار بسياري دیگر همکاري کردم. استادکاران هنر خياطي، ماشينآلات دوخت و شرکتها و توليدکنندگان حوزه پوشاک که از دهه 40 شمسي شروع به فعاليت در اين زمينه کردند، بخشهاي ديگري در اين کتاب بود که مورد توجه قرار گرفت و از نگاه من در نهايت کتابي پديد آمد که نه سنت را فروگذاشت و نه صنعت را از ياد برد. امروز شايد براي اولينبار است که کتابي در يک صنف پديد آمده که هم به ديروزش نظر دارد و هم به امروز و حتي به فردا. علي دهباشي در ادامه روي صحنه آمد تا دکتر سهيلا شهشهاني را بهعنوان سخنران بعدي معرفي کند. دکتر شهشهاني کتاب پوشاک دوره قاجار را تأليف کرده و در آن کتاب به بحث تاريخي و جامعهشناسي شخصيتها و تيپهاي اجتماعي در آن دوره پرداخته است. به گفته دهباشي، امروز هر کس بخواهد در حوزه تاريخ و فرهنگ دوره قاجار کار کند، از اين کتاب بينياز نخواهد بود. دکتر شهشهاني در آغاز سخنانش به ارائه توضيحاتي آماري از اين کتاب پرداخت و گفت: اين اثر جايي ميان کتابهاي علياصغر سعيدي؛ «موقعيت تجار و صاحبان صنايع در ايران عصر پهلوي» که به خاندانهاي لاجوردي، حاج محمدتقي برخوردار، علي خسروشاهي و محمدرحيم ايرواني پرداخته بود، خواهد يافت؛ با اين تفاوت که پديدآورنده کتاب صنعت پوشاک يکي از صاحبان اين صنعت است. اين کتاب نفيس شامل مصاحبههاي چهار نفر با 130 نفر است و پنج عکاس هم وظيفه عکاسي براي اين کتاب را برعهده داشتهاند. طراحي و کار گرافيکي و صفحهبندي کتاب را هم ابراهيم حقيقي و علي حقيقي انجام دادهاند. توجه به ابزار کار در اين کتاب واقعا قابلتحسين است. اين کتاب عمدتا به دوره پهلوي با اوج دهه 1350 پرداخته است. وزن کتاب را نميدانم چقدر است، اما سنگينياش باعث شد نتوانم آن را با خودم به همراه بياورم. اميدوارم يک نسخه بخاراگونه اين اثر هم در اختيار علاقهمندان، اهالي قلم و دانشجويان قرار بگيرد تا بتوانند از محتواي نوي آن برخوردار شوند و به تحليل بخشهاي مهم آن بپردازند. اين استاد دانشگاه افزود: با تورق کتاب متوجه شباهت زندگي خياطان که در گوشهاي در حال سوزنزدن هستند و موسيقي راديو آنها را همراهي ميکند، با محققان ميشويم و اين دومي با مداد و دود چراغ ادامه کار ميدهد. موسيقي همراه آنهاست و رابطهاي متفاوت با مخاطبان خود دارند و از حظ بصري توليدات خود هميشه بهرهمند نميشوند. اکثر زندگينامهها نشان ميدهد خياطان کار را از کودکي يعني هفت تا 12 سالگي آغاز کرده بودند و اين موجب ميشد بر همه ريزهکاريهاي اين حرفه واقف شوند. هرچند موجبات عصبانيت حقوقدانان پشتيبان حقوق کودک را فراهم ميکردند. او با اشاره به بخشي از کتاب ادامه داد: در صفحه 13 اين کتاب نويسنده به سادگي ميگويد لباس در فرهنگ ايراني از قديمالايام نشان آدميت است. با نگاهي به تاريخ دوره قاجار که در اين کتاب درباره آن دوره سخني به ميان نيامده، ميشود دريافت که واقعا در ميان ايرانيان پوشش اهميت زيادي داشته است. براي مثال وقتي اميرکبير به ملاقات ناصرالدينشاه ميرود و او را در حياط با لباس راحتي در حال قدمزدن ميبيند، سعي ميکند بهسرعت از محل خارج شود و وقتي شاه از او علت تلاشش براي خروج از آنجا را ميپرسد، ميگويد من به ديدار شاه آمده بودم. ناصرالدينشاه از اميرکبير ميپرسد مگر من شاه نيستم؟ اميرکبير هم پاسخ ميدهد اکنون شما شاه نيستيد. چون شاه بايد تاج بر سر بگذارد، رداي سلطنتي بپوشد، حمايل بر خود ببندد، چکمههايش را به پا کند، شمشير بر کمر بسته دارد و با عظمت و طمأنينه بسيار جلوهگر شود. پس از اين رويداد شاه ديگر هرگز در اين هيئت ظاهر نشد و ديگر نه کسي او را در چنين حالت غيررسمياي ديد و نه سخني دراينباره شنيده شد. دکتر شهشهاني در پايان سخنانش گفت: درباره توجه ايرانيان به لباسپوشيدن در کتابهايي که جهانگردان خارجي نوشتهاند، توضيحات زيادي داده شده است. در اين کتاب به جز در بخشهاي پاياني سخني از زنان به ميان نميآيد. در اواخر کتاب مصاحبهاي با زنان صورت ميگيرد و اين نکته در رابطه با دانشگاه و صنعت حائز اهميت است درحاليکه يکي از مصاحبهشوندگان ميگويد اين رشته براي دختران برنامهريزي شده است. اين مسئله آشفتگي رابطه ميان دانشگاه و صنعت را نشان ميدهد. از نگاه من اين امکان وجود داشته که در کتاب از حضور زنان در صنعت پوشاک حتي بهصورت آماري هم که شده بيشتر ياد شود. بگذريم از اينکه در دوره بعد از انقلاب آنان که مشخصا فرهنگ ايران را بر صحنه جهاني آوردند، يعني هنرمندان موسيقي با لباسهاي طراحيشده از سوي زنان هنر ايراني را در اجراهاي جهاني معرفي کردند. گيتي حسابي از خاندان حسابي يکي از بانواني است که در اين زمينه تلاشهاي زيادي کرد و اين هنرمندان را با هويت ايراني روي صحنه جهاني برد. سخنران بعدي که علي دهباشي از او دعوت کرد تا روي صحنه بيايد، دکتر نعمتالله فاضلي بود. فاضلي با اشاره به اينکه خودش در يکي از فصلهاي اين کتاب بهعنوان نويسنده حضور داشته است، گفت: من در کتاب «صنعت پوشاک ايران «از هامبارسوم تا هاکوپيان»» به عنوان نويسنده فصل کوتاهي درباره تبارشناسي گفتمان پوشش در ايران حضور داشتهام، بنابراين شايد مجاز نباشم در نقد اين کتاب سخن بگويم. به همين دليل دراينباره سخني نخواهم گفت اما از استادان، محققان و پژوهشگران تاريخ معاصر ايران دعوت ميکنم از اين سند مهم و غني درباره پوشش، هنر، صنعت و فرهنگ ايران حتما استفاده کنند. او توضيح داد: بحثي که من در اين کتاب مطرح کردهام شايد به خياطي و صنعت ارتباطي نداشته باشد اما مربوط به فرهنگ است. مسئله من در اين کتاب تبديلشدن لباس بهعنوان پرسشي همگاني از مشروطه تا امروز است. در اين بحث توضيح دادهام که لباس در دوره پيشامعاصر پرسش جامعه ايران نبود. چون من در روستا بزرگ شدهام خوب به ياد دارم که در دوران کودکيام اهالي روستا و پدر و مادر خودم لباس را ميپوشيدند اما آن را توضيح نميدادند و دربارهاش بحث نميکردند. مردم براي خوابيدن و حتي حضور در يک ميهماني از خودشان نميپرسيدند که بايد چه لباسي بر تن کنند. پرسش پوشش پرسشي است که از درون تحولات اقتصادي، اجتماعي، سياسي و فرهنگي ما ميآيد. پرسش پوشش در حقيقت پرسيدن از اين است که من کيستم، من چيستم و من چگونه بايد باشم، پرسش از قدرت است، پرسش از نظم سياسي است و پرسش از ثروت و سرمايه است. از نگاه من اين پرسش، پرسشي از همه ساحتهاي وجود ما است. او افزود: بهتازگي حتي مردم روستايي و عشايري هم بهطور خودآگاه درگير فرمهاي لباس، نخها و تار و پودهايش، رنگ و اندازه و سايزش و اينکه لباس از کجا آمده است، شدهاند. امروز پيوند اين پارچه با تمام پهناي زندگي همگاني شده است. من چرايي رخدادن اين اتفاق را در اين کتاب مطرح کردهام. در ادامه اين نشست دهباشي از احمد محيططباطبايي بهعنوان سخنران بعدي دعوت کرد به روي صحنه بيايد. دکتر محيططباطبايي در آغاز سخنانش گفت: درک اينکه ما کجا زندگي ميکنيم و سرزمينمان چگونه سرزميني است، اهميت بالايي دارد و با درک همين اهميت هم به موضوع لباس بهعنوان پديدهاي که همچون بقيه پديدهها متأثر از اقليم و فرهنگ يک سرزمين است، ميپردازيم. به لحاظ جغرافيايي ما در سرزمينی زندگي ميکنيم که بيترديد با اکثر مناطق دنيا متفاوت است. اين سرزمين در دو مدار و نصفالنهار نزديک به هم تنوع اقليمي بسيار زيادي را در فاصله محدود به وجود آورده است. او افزود: اين تنوع جغرافيايي در چنين وسعت کمي، تنوع فرهنگي زيادي را هم به وجود آورده است. همين تنوع فرهنگي هم روي پديدههاي فرهنگي ازجمله معماري يا همان مسکن تا غذا و سفره و مسکن تن که همان لباس است، مختلف اثرگذار بوده است. به همين دليل گاهي به ايرانيان خرده ميگيرند چرا ايران مثل کشورهايي نظير ژاپن و چين يک لباس ملي ندارد. آنها بهگمان متوجه تفاوت سرزمين ما با ديگر سرزمينها نشدهاند. محيططباطبايي ادامه داد: گروههاي صنفي در کشورها از ديرباز تا امروز داراي يک رفتار فرهنگي بودهاند و در جامعه نقش فرهنگي داشتهاند. وقتي فتوتنامهها را ميبينيم، به نقش آهنگران و فعالان بقيه صنوف پي ميبريم و جايگاهشان را متوجه ميشويم. حتما خياطان و ديگران هم همين وضع را داشتهاند. بعد از شکست ايران در ماجراي ترکمنچاي جامعه ايراني درصدد پاسخگفتن به دلايل اين شکست بر آمد و اولين بار در قشون و با الگوبرداري از لباس نظاميان خارجي، تغيير شکل گرفت. اين نکته را نبايد از ياد ببريم که اولين بار ايرانيان در دوره نادرشاه و براي لشکرکشي به هند لباس استتار را اختراع کردند. در آن دوره نادرشاه دستور داد از موي شتر نخ درست و با آن نخ پارچههايي براي دوخت لباس استتار بافته شود. در آن زمان لباس نظامي فرانسويها و انگليسيها و ديگر کشورها آبي و قرمز و با رنگهاي ديگر بود. در دوره قاجار و بعد از شکست ما از اروپاييها که توپ و تفنگ و دفينه داشتند، فکر کرديم بايد لباسهايمان را هم مثل آنها کنيم و بهجاي اينکه ما در زمينه لباس نظامي روبهجلو حرکت کنيم، پسرفت کرديم. او در پايان سخنانش گفت: جامعه ارمني در صنوف مختلف و در صنعت ايران همواره نقش مهمي داشته است. امروز هم ميبينيم که اين جامعه در تعامل با پديدههاي جديد نقش بسيار عمدهاي را ايفا ميکند. بديهي است نوع دوزندگي لباس جديد از قرن نوزدهم به بعد از سوي گروههاي مختلفي از جمله جامعه ارمني به شهرهاي مختلف ايران از جمله پايتخت رسيد. سوبات هاکوپيان آخرين سخنران اين نشست بود که از سوي علي دهباشي به روي صحنه دعوت شد. هاکوپيان در آغاز سخنانش گفت: علاقهمند بودم تحليل و بررسي مطالب کتاب در اين برنامه بيشتر اتفاق بيفتد. راستش از بحث انتقادي درباره اين اثر هم هيچ هراسي ندارم و از اين لحظه به بعد منتظر نقد منتقدان هستم تا بتوانيم اين نقد و نظرها را در چاپهاي بعدي کتاب به کار بگيريم. او افزود: امروز در دنيا بحثهاي مختلفي درباره پوشاک مطرح است و گروهي معتقدند Fast Fashion ميتواند به محيط زيست آسيب برساند. من هم در تلاشم مطلبي دراينباره آماده و براي برخي از مجلات در اين زمينه ارسال کنم. هاکوپيان در پايان سخنانش گفت: ما پيشنهادي ارائه کردهايم که در آن کتاب و فيلمي با موضوع لباس اقوام ايراني تهيه شود. برنامهريزيهايش را هم انجام دادهايم و اگر وزارت ارشاد و وزارت گردشگري بتوانند از اين برنامه حمايت کنند، بخش زيادي از صنايع دستي ايران و پارچههايي که به محيط زيست آسيب نميرساند با وجود استادان پيشکسوتي که هنوز در قيد حيات هستند، ميتواند به چرخه توليد بازگردد تا از اين طريق بتوانيم با بهرهگيري از امکاناتمان مرزهاي چيدهشده دورمان را بشکنيم و فرهنگ مشترک در منطقهاي که در آن زندگي ميکنيم را احيا کنيم. در پايان اين برنامه، از کتاب «صنعت پوشاک ايران «از هامبارسوم تا هاکوپيان»»، با حضور سهيلا شهشهاني، نعمتالله فاضلي، سيروس علينژاد، احمد محيططباطبايي، علي دهباشي، سوبات هاکوپيان، منوچهر واليزاده و علي ربيعي رونمايي شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.