تا در طلب گوهر کانی، کانی
حمید فرید
چندی پیش اثری موسیقایی روانه بازار شد که نقدهای بسیاری حتی درباره نوشتار جلد آن نیز شد. از شما چه پنهان دست به قلم شدم تا نقدی بر آن بنویسم که طولی نکشید منصرف شدم. با خودم گفتم در این بازار بیرونق موسیقی مگر سالی چند آلبوم از طرف هنرمندانی توانا نشر داده میشود که کسی مثل من به نقد آن بنشینم و بهتر دیدم نقدِ فنی روندِ کیفی آوازخوانی آن بر دوشِ منقّدان متخصص باشد. راستش را بخواهید، اوجگرفتن و در اوج ماندن فقط بالهای بزرگ نمیخواهد، نگاه خودت هم باید به اوج باشد و نگاهی به حضیض نداشته باشی. آنچنان باید تصویرگری ماهر باشی تا به آنچه در حوزه خیالت ساختی، برسی. همان خواستن و شدن و رسیدن (هر چیز که در جستن آنی، آنی!). حرفم از حوزه خیال آن نیست که با وهم اشتباه گرفته شود. هنر یک هنرمند باید تداوم داشته باشد. این تداوم یعنی یک عمر زندگی هنری و در مرحلهاش در اوج بودن. داوری و نوشتن و نگاه تخصصیاش را باید برعهده آیندگان سپرد؛ کسانی مانند ما که در بررسی آثار گذشتگان نشستیم. به عادت هر روزم برای برگشتن به منزل مسیری را قدمزنان طی میکنم. در حال گذر از عرض خیابان و در میان ازدحام خودروهایی ساکن در ترافیک، صدای آوازی آشنا از آنهمه هیاهو بهسرعت به گوشم میرسد. آواز در مایه شوشتری با صدای «داوودی»وش شجریان که به عطر کلام حافظ آذین شده؛ «پاسبان حرم دل شدهام، شب همه شب». جانم عجیب تازه میشود و ادامه مسیر را با مستی زمزمهکردن آواز سپری میکنم «یارم به یک لا پیرهن، خوابیده زیر نسترن» بدونشک این قسمت از آواز، زاده «آن» شجریان است. استاد محمدرضا شجریان هنرمندی که در ستایش او نوشتن کار تازهای نیست؛ بهویژه در این سالها، نوشتن از او شاید امری اخلاقی جلوه کند. به تعبیر استاد ابتهاج «ما چه خوشبختیم که در زمان صدای او زندگی میکنیم». حقیقت امر این است؛ در هنر این مرزوبوم، کمتر هنرمندی را میتوان مانند او یافت که تا این اندازه ستایش شود. دلشدگان صدایش بیشمارند و شاید برای توصیف کسی مانند او فقط میتوان از کلام حضرت لسانالغیب وام گرفت: «بس نکته غیر حسن بباید که تا کسی/ مقبول طبع مردم صاحبنظر شود». حتی در روزگاری که هنوز رابطه مشکاتیان و شجریان تلخ بود، هیچگاه سخنِ درشتی از مشکاتیان درباره شجریان شنیده نشد. هر بار که سخن از این ماجراها شده بود، مشکاتیان میگفت: «با وجود هرچه گذشته است، شجریان همچنان پهلوان و خداوندگار آواز ایرانی است که کسی حق ندارد به این آستان، اسائه ادب کند». اصلا چرا درباره او حرفزدن باید با ستایش و مدح همراه باشد؟ که او ورای همه اینهاست. شجریان در تمام بیش از نیمقرن فعالیت هنریاش کوشید تا این سنت ریشهدار خنیاگری ایرانی را با همه زوایا و گوشهها، همه غنا و عظمت و تنوعش حفظ کند تا به آیندگان منتقل کند. و این سنت خنیاگری را که در عمق این تمدن کهنسال ریشه دارد، از چنگنوازان هخامنشی تا موسیقیدانان ساسانی و سپس قاریان کلام وحی پاسدار باشد. کمتر کسی در این تنگه عاشقکش، این گذرگاه تنگ، مجال و بخت این را دارد که رندی کند و چنین آثاری از خود برجا بگذارد. شجریان دیگر یک نام و یک شخص نیست. یک نهاد فرهنگی-هنریِ کامل است. این نه وهم است و نه شطح؛ این جاریبودن در گذشته و حال و آینده است؛ یعنی فراتررفتن از حجاب زمان و مکان؛ یعنی شکافتن پرده جسم؛ یعنی عبور از همه قیدهای بشری که شانه به شانه محال میزند و آرزوی همه اهل هنر است. او این کار را کرده است؛ هم به یاری بخت و هم به مدد همت و عزم خود. شجریان نقد عمر را در راه رسیدن به غایت هنر خویش نهاده، ای بس و بسیار که خواسته باشد. شجریان نایی است نهاده بر لبهای جاودانگی و ابدیت. این راز جاودانگی است که آدمی قرنها حیران و سراسیمه در پی آن دویده و اندکشماری بخت این را داشتهاند که سر از این روزن بیرون و آن افق روشن را تماشا کنند. سرزمین هنرخیز ایران آوای خوش کم نشنیده؛ اما دشوار است که کسی اینچنین عصاره همه جریانهای جدی آوازی موسیقی ما باشد؛ از دوامی و ظلی و اقبال و مهرتاش و عبادی و بنان و قمر و تاج و برومند و شهناز و دادبه و طاهرزاده و پایور آموخت؛ اما هیچیک از آنان نیست. او عصاره همه آنهاست و شاید ازاینرو است که صدایش، صدای ایران و بازتاب وقایع تاریخ معاصر است. با خودم میگویم؛ آیین صدا نیز خاموشی نیست. آدمی است دیگر، به امید زنده است. به اینکه یک روز دوباره مهمترین هنرمند معاصر سرزمینش را سالم و سرمست و به دور از هر رنجی ببیند. هنوز برایم عجیب است و نمیدانم این صدا در میان آنهمه شلوغی از کجا به گوشم رسید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.