گرما در آسمان
حسن فتاحي. عضو هيئت تحريريه فصلنامه نقد كتاب علوم محض و كاربردي
از زمان نیوتن این حقیقت آشکار شد که میتوان نور خورشید را با گذراندن از منشور به چندین رنگ مختلف تجزیه کرد. به سال 1800 هرشل تلاش کرد تا ببیند آیا تمام رنگهای نور خورشید حامل مقدار گرمای یکسانیاند یا نه. او نور خورشید را به رنگینکمان رنگهایش تجزیه کرد و دماسنجی را در هرکدام از رنگها قرار داد. هرشل هیچ تفاوت محسوسی را بین گرمایی که رنگها حمل میکنند، نیافت. بااینحال فهمید که حتی وقتی دماسنج ورای انتهای قرمز طیف قرار دارد، گرما را ثبت میکند. بنابراین نوعی تابش نامرئی در نور خورشید وجود دارد که گرما را حمل میکند و هرشل نام آن را «فروسرخ» نامید. امروزه اخترشناسان باند فروسرخ طیف الکترومغناطیسی را بهعنوان تابشی با طول موج 7/0 تا هزار میکرون تعریف میکنند. بنابراین پهنای طیف فروسرخ نسبتا زیاد است؛ یعنی بلندترین طول موج این طیف تقریبا هزاربرابر بزرگتر از کوتاهترین طول موج است. بدیهی است که کاوش آسمان در محدوده فروسرخ ساختارهای بسیار بیشتری را به ما نشان خواهد داد. اما مشکلی که وجود دارد در این است که تابش فروسرخ را نمیتوان به راحتی نور مرئی آشکار کرد.
سادهترین پرتوهای فروسرخ که قابل آشکارسازیاند تنها کمی فراتر از نور قرمز قرار دارند. مزیت اصلی عکاسی فروسرخ در کاوش ناحیههای گردوغباری عالم است. اندازه ذرات گردوغبار موجود در عالم در حد طول موج نور مرئی است و در نتیجه آنها کاملا جلوی تابش نور مرئی را میگیرند. دقیقا به همین دلیل است که نواحی مرکزی ابرهای گردوغباری چگال در باند مرئی کاملا نامرئیاند. اما تابش فروسرخ میتواند از میان ذرات گردوغبار بهراحتی عبور و اسرار اعماق ابرهای گردوغباری را برملا کند. هرچند آسمان در طول موجهای بلندتر جذاب است، اما در چنین طول موجهایی مشکلات آشکارسازی تابش بسیار جدی است. در این طول موجها صفحات عکاسی عادی قابل استفاده نیستند و اخترشناسان باید برای ساخت آشکارسازهای حساس از مواد خاصی مانند ایندیوم آنتیموان استفاده کنند. این مواد به خوبی عمل میکنند و میتوانند بهراحتی جایگزین صفحات عكاسی معمولی شوند. بااینحال یک اختلاف اساسی وجود دارد: صفحات عکاسی نوری گسیل نمیکنند؛ اما آشکارسازهای فروسرخ اگر مثلا در دمای اتاق نگهداری شوند، تابش فروسرخ گسیل میکنند. بنابراین برای اینکه چنین آشکارسازهایی کارایی بالا داشته باشند ضروری است در دمای پایین و سرد نگه داشته شوند. در طول موجهای باز هم بالاتر از نیمههادیهایی نظیر گالیوم برای آشکارسازی استفاده میشود. برای دستیابی به حساسیت مطلوب باید همین نیمههادی را هم در دماهای پایین نگه داشت. جو زمین برای طول موجهای فروسرخ هم خوب و هم بد است. خوب است چون جو زمین تابش فروسرخ را خیلی کمتر از نور مرئی پراکنده میکند. رنگ آبی آسمان در طول روز که نتیجه پراکندگی نور خورشید است اجازه نمیدهد که ستارگان را هنگام روز ببینیم. اما برخی مشاهدات فروسرخ را حتی میتوان در طول روز هم انجام داد، به همین دلیل برخی از تلسکوپهای نوری در طول روز برای انجام مشاهدات فروسرخ قابل استفادهاند. اما چرا جو زمین برای پرتوهای فروسرخ بد است؟ مولکولهای دیاکسیدکربن و آب موجود در جو تابش فروسرخ را بهشدت جذب میکنند. خوشبختانه پنجرههای باریکی بین این باندهای جذب مولکولی وجود دارد که اخترشناسان میتوانند از آن استفاده کنند که یکی از آنها پنجره 10 تا 20 میکرونی است. بااینحال برای استفاده از پنجره 10 میکرون مشکلی وجود دارد. هر جسم مادی با دمای معین تابش گرمایی گسیل میکند. بیشترین تابش جسم در طول موجی خواهد بود که متناسب با عکس دمایش است؛ برای مثال خورشید با دمای سطحی 550 کلوین عمدتا در محدوده نور مرئی تابش میکند. یک اجاق الکتریکی با دمای هزار کلوین، تابش فروسرخ دو تا سه میکرونی گسیل میکند. اما آسمان بالای رصدخانهای نجومی در ارتفاعات بالا دمایی در حدود 270 کلوین خواهد داشت و بنابراین بهشدت در طول موج 10 میکرون تابش فروسرخ گسیل میکند. بنابراین تلسکوپی که در این طول موج کار میکند، کل آسمان را، هم در روز و هم در شب مملو از تابش میبیند. تغییرات موجود در این تابش زمینه باعث ایجاد نوفه در تلسکوپهای فروسرخ میشود. ازاینرو اخترشناسان برای رصد اجرام در باند فروسرخ باید با روشهایی خاص این تابش زمینه را حذف کنند. با وجود تمام این مشکلات، اخترشناسان فروسرخ موفق شدهاند تصاویر حیرتانگیزی از ستارگان و کهکشانها و نیز سیارات فراخورشیدی را در محدوده طول موجهای فروسرخ به دست بیاورند. امروزه تعدادی تلسکوپ فروسرخ با مقاصد خاص در جهان وجود دارد. کوه موناکی در هاوایی نهتنها جایگاه چند تلسکوپ نوری است؛ بلکه دو تلسکوپ بزرگ فروسرخ هم در آنجا مشغول کاوش عالم است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.