اراده آزاد يا جبر زيستمحيطي
سروش سارابي. پژوهشگر منشأ حيات
بهسختي چشمانم را باز ميکنم، همهچيز تيره و تار است، بوي علف و چمن مرطوب را حس ميکنم، پوست دستم کمي نمناک است، بر اساس فشاري که روي پشت خود احساس ميکنم ميفهمم که بر پشت، روي زمين افتادهام، حس هيجان و ترس فراواني تمام وجودم را فراگرفته است. انقباض شديدي در عضلاتم حس ميکنم. احساس ميکنم موهاي بدنم سيخ شده است. حال بسيار عجيبي درون خودم احساس ميکنم. هميشه در موقعيتهاي ناشناخته و هراسانگيز اينگونه ميشوم. دستانم را حرکت ميدهم مطمئن ميشوم که آزاد هستند، بهسختي سعي ميکنم که بنشينم، چشمانم را چندين بار باز و بسته ميکنم، نور کم است، اما بهمرور اطراف برايم واضحتر ميشود و جزئيات بيشتري ميبينم، اکنون ميتوانم حدس بزنم که در يک فضاي دشتمانند در اوايل صبح، حدود گرگ و ميش هستم. يادم ميآيد اولينبار گرگ و ميش را از وقتي کوچک بودم از پدرم شنيدم. اولينباري که ميخواستيم صبح اول وقت به مسافرت برويم اين زمان از صبح را با عبارت گرگ و ميش خطاب ميکرد، بعدها فهميدم که در اين ساعت از صبح به علت مقدار نور و حالت خوابآلودگي چوپانها تشخيص گرگ از ميشِ در گله برايشان سخت بوده است و نام گرگ و ميش را برايش انتخاب کرده بودند. بوي علفهاي اطرافم شديد بود، يک لحظه تلاش کردم به ياد آورم اولينبار کي بوي چمن را استشمام کردم و ياد گرفته بودم که اين بو مربوط به چمن و علفزار است. اغلب اوقات حس بويايي زودتر از ساير حسهايم فعال ميشد، ياد تصاوير حيات وحش از جوندگان کوچکي افتادم که حس بويايي مهمترين ابزار بقايشان بود. من هم از بچگي حس بوياييام بسيار قوي بود و قطعا داراي ژن خوبي براي حس بويايي هستم. با کمي تلاش ايستادم، متعادل بودم، بر اساس مقدار نيرويي که بر کف پايم وارد ميشد وزن بدنم را مثل هميشه و محيط زير پايم را سخت و محکم حس ميکردم. اين حس را مديون فيدبکي که از اندام به مغز ميآيد، هستم. اين فيدبکهاست که به مغز من ميفهماند زنده هستم. احساس خاصي درونم جريان داشت. کاملا وضعيت درونيام را حس ميکردم و ميفهميدم اين حس جريان مداومي از سيگنالهاي برگشتي از همه اعضاي درون بدن است. هوا کمي روشنتر شده بود و بازتاب نوري که به چشمم ميرسيد اجازه ميداد اطرافم را بيشتر و واضحتر ببينم. هنوز نميدانستم کجا هستم، ولي حداقل ميدانستم که خودم هستم، همه دريافتهايم از اطراف و بدنم مثل هميشه بود، ميتوانستم چيزهاي کمي از اطرافم را بشناسم. بيشتر دقت کردم، متوجه شدم که خارج از يک جنگل در بيشهزار هستم. جنگل عجيبي بود درختان خاصي که حتي نميتوانستم نام درخت به آنها بدهم، بيشترين چيزي كه ميتوانستم براي آن شکلهاي مقابلم درک کنم خواصي شبيه درخت بود. مغز ما فرگشت يافته تا اطرافمان را با تجربه خواص چيزها درک کند، براي همين بود که خواص درخت را ميديدم، شايد هم واقعا درخت بودند، نميدانم. چرخيدم، پشت سرم با فاصله شايد چندمتري يک کلبه بزرگ چوبي قرار داشت. دو پنجره و يک در داشت مانند همه کلبههايي که در داستانها خوانده بودم. نوري در پنجرهها ديده نميشد. چيزي درون مغزم ميگفت که خالي از سکنه است، همه آن دادهها اينطور نشان ميداد و مغزم بر اساس تجربههاي پيشين آن کلبه را خالي از سکنه ادراک ميکرد. کمي جلوتر از در کلبه يک ميز بزرگ ديدم و بلافاصله چشمم به سه بطري روي آن افتاد، ناگهان متوجه شدم اصلا فراموش کرده بودم که چقدر تشنه هستم. با ديدن بطريها بهيکباره حس تشنگي شديدي درون من ايجاد شد، به سمت ميز رفتم، نزديکترين بطري را برداشتم و آن را بررسي کردم. پشت آن يک برچسب بود که روي آن علامت خطر مرگ ديده ميشد، اما کمرنگ و رنگورو رفته بود. مشخص بود قديمي است. اين علامت هميشه نشانه خطر مرگ بوده است، اما آيا واقعا فقط قبلا حاوي ماده کشندهاي بوده است و اکنون داخل آن آب است؟ شايد هم چيزي بيشتر از نشان شرکت سازنده آن نباشد. عقلم بر اساس آنچه پيش از اين آموخته ميگويد وقتي مجبور نيستي و انتخابهاي ديگري هم داري سراغ آنها برو. به سمت چپ حرکت کردم، ميز عجيبي بود؛ تا به حال نمونهاش را نديده بودم. تقريبا هيچ شکل هندسي خاصي نداشت؛ نه دو خط زاويهساز و نه يک منحني تمامبسته. در انتهاي سمت چپ ميز بطري دوم را برداشتم و خوب وارسي کردم. بدنهاش شفاف بود و مايع درونش هم شفاف و بيبو. به نظرم کمي غليظ بود. اين را از بازخورد حرکت بطري درون دست خودم حس کردم. بطري را روي ميز گذاشتم. تا جايي که به خاطر دارم هميشه شکاک بودم، طوري که حتي اگر از چيزي مطمئن بودم باز هم ته دلم جا براي شک و ترديد داشتم. مادرم ميگفت پدرت هم از زماني که براي اولينبار با هم آشنا شديم تا همين الان هم همينطوري بود، دقيقا به پدرت رفتهاي. او در تمام دوران کودکي خود همراه با ترس و نگراني به همراه پدربزرگ و مادربزرگ در حال فرار از دست اشغالگران بودند. هيچچيز در آن دوران قابلاطمينان نبود. سمت ديگر نيز در فاصله دورتري از دو بطري ديگر بطري سوم قرار داشت. به شکل نامحسوسي از اينکه محدود به يک انتخاب نيستم، خوشحال بودم. چشمم را به بطري سوم دوخته بودم و در حال حرکت به سمت ديگر ميز بودم که ناخودآگاه ايستادم. بوي عجيبي از سمت بطري انتهاي ميز حس کردم.
مادرم هميشه به شوخي يا جدي ميگفت با اين حس بويايي که داري، بايد سگ ميشدي به جاي آدم. ميگفت از همان ماههاي اوليه تولدت هميشه بوها برايت آزاردهنده بودند. بوي خاصي بود، هيچ مفهومي برايم نداشت؛ ولي بوي شديد و آزاردهنده مثل بوي گند نبود؛ ولي پرحجم بود. براساس آنچه تا آن لحظه آموخته بودم، هيچ ماده رفعکننده تشنگي چنان بويي نداشت. کمي مکث کردم. برگشتم به سمت بطري اول، اولين جرعه را خوردم. تا چشمانم را باز کردم، متوجه شدم روي تختم هستم؛ مثل هميشه، مثل همه صبحهاي تکراريام بود. من بودم و تمام خاطرات و احساسات و محيط هميشگي اتاقم. براي لحظاتي خودتان را در جايگاه شخصيت داستان قرار دهيد. اين «من» بودم که انتخاب کردم از کدام بطري بنوشم، انتخابي آزادانه، بدون هيچ اجباري؛ اما اين «من» کيست که اين انتخاب را انجام داده است؟ درواقع بايد پرسيد «من» چگونه «من» ميشود؟ بنمايه من چيست و چگونه باور دارد که خود آزادانه يکي از گزينهها را براي نوشيدن انتخاب کرده است؟ «من» چيزي نيست جز تمام دريافتهايمان از محيط اطراف و درون بدنمان و پاسخ مجموعه زيستي ما به آن دريافتها. درواقع «ما» تنها براساس دريافتهايمان از محيط اطرافمان و با شدت کمتري از درونمان، شکل ميگيريم. شايد بگوييم که هميشه اشاره به ضمير «من» به سمت بدن ما بوده است؛ اما حقيقت اين است که تکتک سلولهاي بدنمان در کنار هم تنها يک چارچوب براي تحقق «من» را ميسازد تا بتواند براساس بازخوردها و پاسخها محيط بيرون و درون خود را درک کند. اگر دستورالعمل ژنتيکي سلولهاي بدن من اين چيزي نبود که اکنون هست، ممکن بود اکنون من تنها يک گونه از پستانداران با حالتي تهاجمي براي دفاع از خود بودم که شايد حتي نميدانستم که وجود دارم. شايد پرسشي بعد از اين جمله اخير من در ذهن خواننده ايجاد شود که اگر عامل تحقق «من»بودن دريافت و پاسخ از محيط و بدن در طول زمان است، چرا ميگويم شايد شمپانزه نداند که وجود دارد؟ پاسخ کسب تجربيات و حفظ آنها در قالب زمان و ايجاد ارتباط بين مفاهيم است. بهطورکلي هيچ «من»ي بدون تجربهکردن محيط، بدون رجوع به خاطرات ثبتشده از پاسخهاي دادهشده به دريافت محرکهاي محيط و ايجاد ارتباط بين آن مفاهيم، نميتواند «من» شود. حتي اگر تمام سلولها براساس تمام دستورات ژنتيکي به بهترين شکل در کنار هم کار کنند، فقط يک چارچوب براي کسب تجربه «من»شدن ميتواند بسازد. ممکن است شمپانزه در آن لحظه بداند هست و به محيط پاسخ دهد و حتي بداند طعم اولين موز چه بوده است؛ اما احتمالا ساختار شبکه عصبي و ارتباطات لازم را ندارد تا بداند آن موزي را که از درخت محدوده گروه مجاور برداشته بود، منجر به مرگ فرزندش شده است. او احتمالا فقط در زمان مرگ فرزندش ميداند که فرزندش اکنون مرده است؛ اما نميتواند درک کند چرا؟! او مسيرهاي عصبي لازم براي توصيف و نگهداري تجربيات در زمان گذشته را ندارد يا دستکم نميتواند زمان را در يک محور زماني داراي مرجع درک کند؛ چون سيستم عصبي او در بخشهاي موردنياز براي اين کار توسعه نيافته است. حالا اگر به شخصيت داستانمان بازگرديم، کدام بخش از تصميم او آزادانه بوده است. آزادانه بدون دخالت هيچ ادراکي از تجربيات گذشته، آزادانه بدون دانستن هيچچيزي درباره چيستيهاي اطرافش. آزادانه بدون توجه به حالات دروني بدنش. چگونه فکر ميکنيم اين «من» که حاصل تجربه و تعامل با محيط است، آزادانه انتخاب ميکند، کدام انتخاب آزاد؟ در حقيقت انتخابهاي ما، عملکرد بهينه مغزمان در کشف بهينهترين پاسخ براي حلکردن يک معادله چند ده يا چند صد مجهولی است؛ براساس تمام آنچه تا به امروز کسب کرده است. انتخاب ما آزاد نيست، تمام فاکتورهاي محاسبه انتخاب ما پيشازاين رقم خورده است. انتخاب امروز را خيلي پيشتر يا حتي چند آن قبل، «دستورالعملهاي ژنتيکي» «احتمالا تجربيات محيط پدرمان سوار بر اپيژنتيک» «آموزشهايمان» «دريافتهايمان از محيط» و «بازخوردهاي اندامهاي دروني ما» رقم زدهاند. چگونگي انتخابهاي امروز ما همان روزي رقم خورده است که با اولين ضربه اولين گريه را آغاز کرديم، همان روزي که مادرمان براي داشتن فرزندي باهوشتر و سالمتر رژيم غذايي خود را تغيير داده است، همان روزي که براي اولينبار توانستيم بر روي پاي خود بايستيم و وزن خود را حس کرديم. عوامل چگونگي انتخابهاي امروز و فردا همگي، پيشتر از زمان تصميمگيري در مکانيسمهاي عصب زيستي ما نقش بسته است. فاکتورها و روشهاي انتخاب از زمان انقلاب شناختي در قالب پديده «من» بر دو اساس همراه ما هستند؛ يا از طريق ساختار حوزههاي مربوط به ژنتيک در ما جبر زيستي ميسازند يا در طول دوران تکاملمان از يک سلول تا امروز در قالب مسيرهاي پردازش عصبي، حافظه بلندمدت و کوتاهمدت. پس چگونه است که ميدانيم ميتوانيم انتخاب کنيم و در عمل هم ظاهرا اين کار را انجام ميدهيم؟ در حقيقت آنچه ما در لحظه تصميم براي انتخاب تصور ميکنيم، تنها آگاهشدن از تصميمي است که پيشازاين در يک فرايند کاملا آشوبناک و پيچيده و پيشبينيناپذیر براساس فاکتورهايي ساخته شده است. انتخابي که مواد اوليه آن سالها يا شايد هم لحظاتي پيش مهيا شده و اين مواد اوليه براساس مسيرهاي عصبي در مغز و فعاليتهاي زيستشيميايي بدنمان به محصول نهايي تبديل ميشود؛ محصولي برآمده از پديده پيشبينيناپذیر زيستي بر بستر يک محيط کاملا زيستي. اجازه بدهيد برگرديم به آنچه بر شخصيت داستان گذشت و ببينيم چگونه عوامل مؤثر در تصميمهاي حال او در گذشته شکل گرفته بوده است. تا پيش از تولد او مانند ما و همه ساير انواع گونهها تنها يک سلول بوده است، سلولي حامل دستورالعملهاي ژنتيکي و اطلاعات اپيژنتيک. هر دوي اين ساختارهاي اطلاعاتي از پيشينيان به او منتقل شده است. دستورالعملهاي ژنتيکي در مسير فرگشت از حدودِ 3.8 ميليارد سال قبل و به شکل کاملتر در بخش مغز و تصميمگيري از اجداد سيناپسيد ما، عامل پيدايش تمام اندامهاي بدن ما از جمله مغز هستند. عمدهترين بخش در مغز شبکه عصبي مغز است که به شکل بسيار گسترده و پيچيدهاي شامل بيش از ميليونها ارتباط و رشته عصبي در مدت 9 ماه جنيني و بعد از آن تا آخر عمر، با يک روند رو به افول در حال تشکيل و بازسازي و تغيیر شکل است. هر بخشي از اين مجموعه عظيم وظايف متفاوتي بر عهده دارد؛ بهعنوان انتخاب پاسخ دفاعي در قبال محيط تهديدآميز از زمان اجداد ما -از حدود 500 ميليون سال قبل- بهمرور پيشرفتهتر و سازگارتر شده و به ما ارث رسيده است. اگر يادتان باشد شخصيت داستان ما در ابتدا وقتي که خود را در يک محيط ناشناخته يافت، تغييرات خاصي در بخشهايي از اندام خود حس کرد. در چنين شرايطي سيمکشي عصبي بخشي از مغز ما که از اجدادمان در طول تکامل به ارث برده شده است، هم بازخورد به اندامها ميدهد و هم تغييرات شيميايي در خود مغز و بدن ايجاد ميکند و بعد از اين تا مدتي اين تغييرات شيميايي بر مسيرهاي عصبي ما تأثير ميگذارد. ارزيابيها نشان ميدهد که اگر قرار بود «من» ساختهشده انتخابي داشته باشد، قطعا در دو محيط شيميايي مختلف در مغز مسيرهاي متفاوتي را از شبکه عصبي برميگزيد. قصد ندارم وارد مباحث پيشرفته و پيچيده علوم اعصاب و شناختي بشوم، اما ميخواهم در يک مثال کوچک بدانيم که يک ارثيه باستاني چگونه ميتواند تصميمهای زمان حال ما را تحت تأثير قرار دهد. فرض کنيد در مغز ما تنها سه رشته عصبي وجود داشت. جريان الکتريکي ميتوانست از مسير رشته يك به دو يا از مسير رشته يك به سه منتقل شود. حال اگر ارتباط رشته عصبي يك به دو در محيطی شيميايي باشد که خاصيت آن محيط افزايش سرعت انتقال جريان باشد، در فاصله برابر هر دو مسير عصبي اين مسير براي انتقال اطلاعات انتخاب ميشد، درصورتيکه شايد مسير دوم گيرندههاي بيشتري داشت و در حالت نبود محيط خاص شيميايي آن مسير برگزيده بود. اين تمثيلی شماتيک بسيار ساده و کوچک بود از تأثير يک فاکتور قديمي بر تصميمهای حال ما که از طريق دستورالعملهاي ژنتيکي منتقل شده بود. حال به اين مثال کوتاه ساير شرايط شخصيت داستانمان را هم اضافه کنيد؛ تمام ادراکاتش از بازخوردهاي فيزيکي محيط، آنچه تا به آن زمان آموخته بود، حس بويايي قوي او، ارثيه شکاکبودنش که از پدرش به او رسيده بود، دانستههايش درباره شرايط محيط و حتي نمونه کوچکتر اينکه ميدانست مايع رفعکننده تشنگي بو ندارد. فرض کنيد در حالتي ديگر پدرش يک درجهدار ارتش بود و بسيار شجاع و خصوصيت ترسهاي هميشگي همراهش نبود تا احتمالا از طريق اپيژنتيکي به فرزندش منتقل شود، در اين صورت ممکن بود شخصيت داستان ما بدون اطلاع از ريسک خاصي همان بطري دوم را بنوشد يا اگر ژنتيکش حس بويايي قوياي به او نداده بود، شايد به سمت بطري سوم ميرفت و رويداد ديگري در انتظارش بود. وقتي که به تمام فاکتورها در کنار هم بههمراه مسيرهاي عصبي تصميمگيري مغز شخصيت داستان نگاه ميکنيم، درمييابيم که انتخاب بطري اول و نوشيدن از آن کاملا براساس جبر زيستشناختي و تجربه محيطي هزاران و ميليونها سال تا چند آن، قبل از (آگاهشدن به) تصميم بوده است. مغز ما در کنار ساير اندامهايمان يک ماشين پردازشگر آشوبناک است و بدون نياز به هيچ ناظر، عامل ثانويه يا مفاهيم توصيفي ميتواند براساس مدلهاي توزين شبکه عصبي در مقابل وروديها، تصميمهایی بگیرد يا در يک سيکل داخلي با فعالنگهداشتن جريان ضعيف الکتروشيميايي خود را بهبود ببخشد. ما رؤيا ميبينيم و وقتي از خواب برميخيزيم، تصور ميکنيم در يک جهان موازي در حال زندگي بودهايم، درصورتيکه رؤيا تنها يک فرايند کدگذاري اطلاعات و فيلترکردن دادهها و انتقال اطلاعات به حافظه بلندمدت است. مغز ما در هر آن براي همان لحظه، براساس تمام ساختههاي پيشين تصميم ميسازد و هيچ تواناييای براي پردازش آينده ندارد. در واقع ما تنها يک ماشين زيستي هستيم که با فعاليتهاي مغز آگاه ميشويم. نکته مهمتر اين است که ساير گونههاي داراي شبکه عصبي نيز به همين شکل هستند و در عمل تنها تفاوت ما با آنها در تعدد و پيچيدگي ساختاري اين شبکه عصبي است و نه چيز ديگر. بهطورکلي اين آگاهشدن در همه گونههاي زيستي، چيزي جز ايجاد تغيير در محيط الکتروشيميايي مغز نيست. وقتيکه بين دو، ده، صد يا هزاران پايانه عصبي نقلوانتقال الکتريکي شيميايي رخ ميدهد اين تغيير در محيط باعث ايجاد حالتي درون ما ميشود که ما احساس ميکنيم کاري در مغزمان انجام دادهايم، درصورتيکه فقط تغييراتي را متوجه شدهايم. اين تغييرات چيزي مانند دريافت حس گرمايي است. وقتي که گرمايي به بافت بدن ميرسد، مجموعه فعلوانفعالاتي رخ ميدهد که ما متوجه وجود گرما در آن ناحيه خواهيم شد. در نهايت اينکه در اين جهان هستي هيچ ماشين زيستياي وجود ندارد که آزادانه اراده کند، چون در واقع چيزي به نام اراده وجود ندارد. هر آنچه هست، تنها پردازشهاي بسيار سريع در کنار حافظهاي بسيار حجيم است که دائم در مغز به شکل آشوبناک و پيشبينينشدنی در حال رخدادن است و با اين جمله اين روايت کوتاه را به پايان ميبرم که ما هيچ نقشي در انتخابهايمان نداريم و گونه ما مانند تمامي گونههاي جانوري ديگر تنها يک بستر براي رخداد انتخابهاست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.