|

راه و رسم آينده‌پژوهي

محسن طاهري.عضو هيئت‌علمي و مديرگروه آينده‌پژوهي دانشگاه اصفهان

چرا ما مي‌توانيم گذشته را به خاطر بياوريم، اما آينده را نه؟ آيا به راستي آينده به‌خاطرآوردني نيست؟ هيچ کسي خاطره‌اي از آينده ندارد؟ هيچ داستاني از آينده وجود ندارد؟ آيا ما بر لبه تاريکي ايستاده‌ايم و هيچ چيزي از آينده به ذهن‌مان خطور نمي‌کند؟ يا شايد هم به‌زعم برخي جذابيت آينده در همين است که هيچ‌کس نمي‌تواند آن را به خاطر آورد؟ من البته عقايد ديگري دارم. جذابيتي که در به‌خاطرنياوردن آينده نصيب ما آدميان مي‌شود از دو منظر قابل توجيه است. اول آنکه ما و ديگران را نسبت به پيش‌آيندها در کفه‌اي مساوي قرار مي‌دهد و دوم اينکه اين به‌خاطرنياوردن آينده، سرخوشي ناشي از خلسه پوچ‌گرايي نسبت به آينده را به ارمغان مي‌آورد؛ جذابيتي از سر رهاکردن موضوعي پيچيده به حال خود و خراميدن زير لحاف نمي‌دانم و نمي‌خواهم بدانم. اما همه آن معتادان به نينديشيدن و رهاکردن چالش‌ها براي بعد هم مي‌دانند که از سر اجبار روزي بايد با مسائل رودررو شوند و آن روز قوي‌ترين افيون‌هاي تاريخي هم نمي‌تواند چشمان آنها را روي آنچه آنها را درمي‌نوردد و از رويشان رد مي‌شود، بسته نگه دارند. فکرنکردن به يک سوژه، حدوث آن را نه کان لم يکن مي‌کند و نه به تأخير مي‌اندازد. پس حتي اگر مغزهاي کوچک زنگ‌زده ما براي به‌خاطرنياوردن آينده تربيت شده‌اند و گذشته‌گراياني باشيم كه محصول بازي‌هاي تاريخي هستيم، باز بايد براي بقا هم که شده روزي خودمان را به تخت تجربه‌هاي تلخ ناشي از ناديده‌گرفتن آينده ببنديم و ترک اعتياد گذشته‌گرايي کنيم.

کشتن گذشته به نفع آينده جامعه ايراني اگر مي‌خواهد پرواز کند بايد وزنه‌هاي گذشته را از پرهايش باز کند. اين حرف حتما به مذاق آنها که در حالي که دارند براي ويزاي شغلي دنبال گارسوني در رستوران‌هاي آلاباما يا جورجيا مي‌گردند يک تابلوي خوشنويسي «چو ايران نباشد تن من مباد» بالاي سرشان دارند و خوردن آبگوشت را بدون پياز مکروه مي‌دانند و به اينکه پارسيان اولين کساني بودند که عطر و دستشويي فرنگي را و تفاوت بين دست چپ و راست را فهميدند، افتخار مي‌کنند؛ ناخوشايند خواهد آمد. اما بايد انتخاب کنيم يا ساختن آينده‌اي بهتر براي کودکان‌مان يا تا ابد افتخار‌کردن به يک‌سري اولين‌هاي كم‌مايه. بله آينده به‌خاطرآوردني است، آينده را مي‌توان به خاطر آورد و درست همين‌جاست که آينده‌پژوه‌بودن معنا پيدا مي‌کند. آينده‌پژوه کسي است که آينده را پيش از اتفاق‌افتادن در ذهنش تجربه کرده است و از آن تجربه‌ها خاطره دارد. اما به‌خاطرآوردن آينده در ذهني آينده‌گرا، تضميني براي به واقعيت تبديل‌شدن آن آينده نيست. درست‌تر اين است که بگويم خاطره‌بازي آينده دليلي بر اتفاق‌افتادن تمام و کمال آينده نمي‌‌شود. آينده‌پژوهي با ابزارش مانند سناريو با رويکردهايش مانند انتقادي، تفسيري و يادگيري حين عمل و با الزاماتش مانند مشارکت مي‌کوشد به قدر توان خاطراتي از آينده بسازد تا راهنماي ما براي طي‌کردن مسير پيش‌رو باشند. اما هيچ تضميني نه مي‌دهد و نه مي‌تواند بدهد که خاطراتش آينه تمام‌نماي آينده‌اند. هر جا درخواست بيجايي از آينده‌پژوهان داشتيد که چرا در پيشگويي آينده ناتوان‌اند، يادتان باشد که چقدر تاريخ‌نگاران در مورد گذشته‌هاي حتما گذشته عقايد متفاوتي دارند. اما مورد ديگر اين است که نبايد به آينده‌پژوهان اجازه داد در دام همه‌چيزداني بيفتند و گمان کنند که همه آينده را مي‌توانند به خاطر بياورند. اين توهم همه‌چيزداني گاهي از جهالت نسبت به آينده بدتر است. زيرا آدم جاهل شايد روزي براي دانستن متقاعد شود، اما آدم همه‌چيزدان اصولا چيزي براي دانستن جديد ندارد. قسمت بزرگي از آينده وجود دارد که فقط مربوط به آينده است و براي فهم آن بايد منتظر بمانيم تا به زمان حال تبديل شود و اتفاق بيفتد. اما قسمت ديگري از آينده را مي‌توان به خاطر آورد. از اين جهت آينده‌پژوه دو مرحله مهم را در سير فکري و حرفه‌اي خود طي مي‌کند که اين دو مرحله نه آغازند و نه پايان، بلکه پي‌درپي اتفاق مي‌افتند. نخست اعتراف به ناداني است. در پيشگاه مقدس زمان مي‌ايستي و اعتراف مي‌کني که من تو را نمي‌دانم. مرحله دوم شوق و عشق به دانستن است و اين دو مرحله پي‌درپي هم مي‌آيند. کمي‌ دانستن، اعتراف به ناداني و دوباره کمي دانستن. اين شيوه زيست حرفه‌اي يک آينده‌پژوه است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.