علم در سینما
عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب
در یادداشتهای قبلی در مورد فیلمهای علمی-تخیلی متعددی صحبت کردیم. اینجا کمی صبر کرده و نگاهی کلی به مقوله «علم در سینما» میاندازیم. گرچه یادداشتهای قبلی تماما در مورد فیلمهای علمی- تخیلی بودند، اما کارکرد علم در سینما بسیار فراتر از اینهاست. نگاهی به این کارکردها میتواند راهنمای خوبی برای کسانی باشد که به هر نحو در حوزه سینما فعالیت میکنند. علم در سینما فقط به محتوای فیلمها محدود نمیشود. علم، پایه و اساس سینماست. سینما بر اساس علم و تکنولوژی به وجود آمده است. در اواخر قرن نوزدهم، هنر عکاسی به دنبال بهوجودآوردن تصاویر متحرک بود. تصویر متحرک اساس و پایه سینماست. یکی از کسانی که در این زمینه پیشرو بود، ادوارد مایبریج نام داشت. مایبریج توانست با استفاده از دوربینهای متعدد به صورت متوالی از حرکت یک اسب عکس بگیرد و در نهایت آن را به صورت یک تصویر متحرک به نمایش بگذارد. بسیار جالب است که همین تکنیک ابتدایی در ایجاد تصویر متحرک مورد توجه دانشمندان آن زمان قرار گرفته و حتی یکی از آنها به نام فرانسیس درکوم با همکاری مایبریج شروع به ثبت انواع راهرفتنهای پاتولوژیک بیمارانی كرد که به دلیل یک اختلال نورولوژیک دچار اختلال شده بودند. بااینحال این تصویر متحرک حاصل از عکاسی هنوز فاصله زیادی با سینما داشت. سینما وقتی به وجود آمد که دستگاه سینماتوگراف اختراع شد. این دستگاه توسط لئون بولی اختراع و سپس توسط برادران لومیر تکمیل شد. دستگاه سینماتوگراف شامل دوربینی برای ضبط و نیز درعینحال پخش روی یک پرده بزرگ بود. اینگونه و توسط علمی که تکنولوژی را مهیا كرده است، برای اولینبار این هنرمندان جدید که خود را به علم مجهز كرده بودند، توانستند آنچه را که در جهان واقعی میدیدند ضبط و سپس روی پردهای بزرگ پخش كنند. به گمان من این لحظه بزرگی در اتحاد بین علم و هنر بود؛ لحظهای که حتی هنوز پس از گذشت بیش از صد سال بهدرستی واکاوی نشده است. مخاطبان در سالنهای سینما روبهروی پرده بزرگ مینشستند و بعد سینماتوگراف شروع به کار میکرد و تماشاگران ناگهان روی پرده بزرگ سینما قطاری را میدیدند که به سوی آنها میآمد. در طلوع سینما حتی افتراق چنین صحنههای هنری از واقعیت برای تماشاگران بسیار سخت بود، بهطوریکه از ترس تصادم قطاری که در سالن سینما به سوی آنها میآمد، صندلیهای خود را ترک میكردند. اینها همه در سایه علم به دست آمده بود، اما تأثیر علم بر سینما اصلا محدود به شروع آن نیست. علم در ریشهایترین مفاهیم سینما نفوذ داشته و این نفوذ بهسرعت بیشتر و جنبههای آن نیز متنوعتر میشود. میبینیم که پس از ایجاد سینمای صامت، علم به کمک سینما آمده و صدا نیز وارد فیلم میشود. سپس به مدد رشد تکنولوژی، سینما توانست فیلمها را از سیاهوسفید به رنگی تبدیل کند. سپس سینمای سهبُعدی، استفاده از علوم رایانه در ایجاد صحنههایی که پیش از این شاید تصورش را هم نمیکردیم و هزاران مثال دیگر همهوهمه به مدد پیشرفتهای علم و تکنولوژی حاصل شده است. این موضوع ادامه دارد. ما در آینده در مورد تکامل خود سینما نیز صحبت خواهیم کرد، اما باید توجه داشت که تأثیر علم بر سینما صرفا مقولهای سختافزاری و تکنیکی نبوده، بلکه سینما در محتوای فیلمهایی که میسازد نیز به میزان بسیاری از مفاهیم علمی استفاده میکند. فیلمهای علمی- تخیلی که موضوع یادداشتهای قبلی این ستون بودند و البته ادامه هم خواهند داشت، صرفا یکی از این استفادههاست. وقایع علمی و موضوعاتی که علم با آن سروکار دارد همواره موضوعاتی بسیار جذاب بودهاند. نمونههای مهم آن استفاده از اختلالات روانپزشکی و نیز نورولوژیک در فیلمهای مختلف است. از مشهورترین این فیلمها میتوان به فیلم «روانی» هیچکاک اشاره کرد؛ فیلمی که با بهرهگیری از مفاهیم روانشناختی نهتنها یکی از فیلمهای برتر در ژانر وحشت را به خود اختصاص ميدهد، بلکه درعینحال به اعماق انسان نیز نفوذ میکند. «روانی» یکی از برترین فیلمها در استفاده از مفاهیم روانشناختی در سینماست. میتوان انبوهی از فیلمهای دیگر را که شاید ارزش هنریشان به اندازه اثر هیچکاک نباشد نیز در کارنامه سینما پیدا کرد. اما استفاده سینما از علم برای ایجاد محتوا بسیار فراتر از این مثالهاست. فیلمهای مستند که ما اصلا به آنها نپرداختهایم حجم بسیار بزرگی از سینما را میسازند؛ فیلمهایی که محتوای آنها یک واقعه علمی بوده و درعینحال شاهکاری هنری نیز محسوب میشوند. تدوین، حرکت در زمان، همزمانی و بسیاری دیگر از تکنیکهای سینمایی همهوهمه این مستندها را از بیان صرف یک موضوع علمی خارج كرده است. درواقع مستندها روایتی دیگرگونه از آن واقعه علمی محسوب شده و به فهم آن کمک بسیاری میكنند. «علم در سینما» محدود به این گفتهها نیست. در آینده ما به جنبههای دیگر آن نیز خواهیم پرداخت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.