تاريخ ايران روي صحنه
شرق: «آخرين يادگار نادرشاه» يكي از آثار سعيد نفيسي است كه آن را در پاييز سال 1300 نوشته بود. اين كتاب، نمايشنامهاي است در سه پرده و با چهار شخصيت: «اللهيار بيك» از صاحبمنصبان قشون نادرشاه، «اردشير بيك» پسر اللهيار بيك، «فلكناز» دختر اردشيربيك و نوه اللهيار بيك و «ميرزا مسيح طيب قراجهداغي». واقعه اين نمايشنامه در زمان جنگ روسيه و ايران اتفاق ميافتد و در توضيح صحنه اين نمايش آمده: «اتاقي است كه دو در از چپ و راست و يك در ديگر در سمت شمال دارد. در سمت راست يك دوشك به زمين انداخته و يك رختخواب به آن تكيه دادهاند. در طرف چپ دو دوشك ديگر است كه دو پشتي قالي بر روي آنها گذاشتهاند. فرش اتاق قالي است و صندوق چوبي بزرگ در سمت شمالي قرار دارد».«آخرين يادگار نادرشاه» را نشر فرهنگ جاويد بهتازگي منتشر كرده و در ابتداي كتاب، تصويري از جلد اين كتاب كه در سال 1305 به چاپ رسيده، ديده ميشود. روی جلد چاپ قديم اين نمايشنامه اين توضيح آمده كه: «حكايت كوچكي است كه به شكل مكالمه نوشته و ممكن است در سه پرده هم نمايش داده شود». خود نفيسي هم يادداشتي براي چاپ اين كتاب نوشته بود كه در آن آمده: «اين حكايت كوچك را در پاييز 1300 دو، سه روز پس از تحرير براي همكار فقيد و دوست ناكام عزيزم مرحوم حسن مقدم (علي نوروز) خواندم و او نخستين كسي بود كه با آنچه در اين سطور است آشنا شد و اكنون ميل دارم در موقعي كه اين حكايت انتشار مييابد، در صدر آن اسم گرامي او را ثبت كنم و اين صحايف را به روح جاويد او به يادگار فضايل ملكوتي وي تقديم كنم».سعيد نفيسي چهرهاي چندوجهي بود كه در عرصههاي مختلفي به فعاليت ميپرداخت. او محقق، نويسنده، مورخ، زبانشناس و روزنامهنگار بود و با چند زبان هم آشنايي داشت. نفيسي همچنين برخي از متون مهم كلاسيك را تصحيح و منتشر كرده بود و آثاري هم به فارسي برگردانده بود. «آخرين يادگار نادرشاه»، روايتي است از دوراني كه قشون روس به ايران اعلان جنگ دادهاند و اردشير بيك قصدي براي پيوستن به قشون ايران ندارد، چراكه در فكر پدر پير و دخترش است اما در مقابل پدر پيرش كه همه عمر در ركاب نادرشاه جنگيده است، از پسرش ميخواهد كه براي دفاع از ايران آماده جنگ باشد. در يكي از ديالوگهاي اردشير بيك ميخوانيم: «مردم همه ميگفتند اعلان جنگ دولت روس دو هفته است به پايتخت رسيده، پاشاه اول هرچه سعي كرده است كه روسها اعلان جنگ را پس بگيرند، فايدهاي نبرده، روسها غير از جنگ چيزي نميخواهند. پادشاه هم مجبور شده است تمام ايلات را تجهيز كند و قشون ولايات را به تهران خواسته است كه به طرف قفقاز حركت كنند. ديروز در شهر علما اعلان جهاد دادهاند و جمع كثيري مهياي حركت شدهاند. نايبالسلطنه هم با قشون خود فردا از شهر بيرون خواهد رفت. قشون روس كه ميگويند متجاوز از صد هزار نفر هستند، از مسكو حركت كردهاند و يك عده از آنها به گرجستان رسيدهاند، امروز نايبالسلطنه تمام رؤساي ايلات آذربايجان را احضار كرده و به آنها فرمان داده است كه سوارهاي خود را در ساحل ارس جمع كنند...». «...در همین کوهستان زنی میزیسته که برابر صد مرد در سرنوشت تاریخ معاصر ما دخیل بوده است. مقصودم بیبی مریم بختیاری است». روی جلد نمایشنامه «اشک مریم: بیبی مریم بختیاری، سردار ایرانی» نوشته ژاله مساعد این عبارت از محمدابراهیم باستانیپاریزی در وصف بیبی مریم بختیاری، مشهور به سردار مریم بختیاری، درج شده است. باستانی پاریزی این حرف را در وصف زنی گفته که از پیشگامان دفاع از حقوق زنان در ایران بوده، در دوران انقلاب مشروطه علیه استبداد مبارزهها کرده، در فتح تهران و مبارزه با استبداد صغیر حضوری فعال داشته و همچنین در دوران جنگ جهانی اول با اشغالگران روس و انگلیس مبارزه کرده است. او خواهر علیقلیخان سردار اسعد، از مبارزان بنامِ مشروطهخواه بوده است. نمایشنامه «اشک مریم» نوشته ژاله مساعد که در نشر فرهنگ جاوید منتشر شده است، نمایشنامهای است در یک پرده درباره این زن مبارز تاریخ مشروطه ایران. زنی که هم کتابخوانده بوده و اهل فرهنگ و هم در میدان رزم با سلاح حضوری فعال داشته است. از او کتاب خاطراتی نیز به جا مانده است به نام «خاطرات سردار مریم بختیاری (از کودکی تا آغاز انقلاب مشروطه)» که با ویرایش غلامعباس نوروزیبختیاری منتشر شده. این کتاب یکی از منابع ژاله مساعد برای نگارش نمایشنامه «اشک مریم» بوده است. «بیبی مریم» نمایشنامهای است با هفت شخصیت. چنانکه از توضیح صحنه نمایشنامه برمیآید «بیبی مریم» نمایشنامهای است که در دو زمان گذشته و حال اتفاق میافتد و این دو زمان بهصورت همزمان به صحنه میآیند. روی صحنه هم بیبی مریم حضور دارد، در حال نوشتن خاطرات خود و هم کسی که در حال خواندن خاطرات اوست.در آغاز و پس از شرح صحنه، فیلم یا اسلاید لالههای واژگون نمایش داده میشود و صدای زنی از انتهای سالن به گوش میرسد که اینگونه سخن آغاز میکند: «سکوت میکنیم... یک دقیقه سکوت برای اشکِ مریم یا همان لالههای نگونسار، لالههای خونرنگ دشتهای باستانیمان. یک دقیقه سکوت به حرمتِ گل اشک، گلی که شاهد فرود تیغ ظالم بر گلوی سیاوُش بیگناه بود...». سخنان زن که به پایان میرسد یک دقیقه سکوت میشود و اسلاید یا فیلم لالهها محو و صحنه تاریک میشود و آنگاه صدای بیبی مریم به گوش میرسد که میگوید میخواهد نوشتن زندگینامهاش را آغاز کند. بیبی مریم خاطراتش را مینویسد و مهناز خاطرات او را میخواند و میان این خاطرات شخصیتهای نمایشنامه، شخصیتهای متعلق به عصر حاضر، درباره بیبی مریم و زندگی و شخصیت او و نقش اجتماعیاش در تاریخ ایران بحث میکنند و در این میان به نحوی به برخی مسائل و دغدغههای خود نیز اشارههایی میکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.