|

سنگواره‌ها

شرق: «كرگدن» اثر مشهور اوژن يونسكو نمايش‌نامه‌اي سه‌پرده‌اي است كه اخيرا در مجموعه نمايش‌نامه‌هاي نشر بيدگل با ترجمه سحر داوري منتشر شده است. ماجراي نمايش‌نامه «كرگدن» كه بارها به زبان‌هاي مختلف ترجمه شده و در گوشه و كنار جهان روي صحنه رفته از اين قرار است كه ساكنان شهر كوچكي در فرانسه به مرور به كرگدن تبديل مي‌شوند و در اين ميان يكي از شخصيت‌هاي نمايش‌نامه به نام «برانژه» كه در طول نمايش چندان هم شخصيت بهنجاري نشان نمي‌دهد و مورد انتقاد است، از اين دگرگوني جمعي سر باز مي‌زند. در جايي از نمايش‌نامه برانژه در ديالوگي با ژان، زندگي و هستي را به پرسش مي‌كشد: «برانژه: (به ژان) زندگی‌کردن امری غیرعادی‌ست. ژان: برعکس، هیچی طبیعی‌تر از این نیست. دلیلش هم اینکه همه‌ی مردم زندگی می‌کنند. برانژه: تعداد مُرده‌ها بیشتر از زنده‌هاست. تعداد اونها روزبه‌روز بیشتر می‌شه، زنده‌ها کمیابن. ژان: مُرده‌ها، باید گفت چنین چیزی وجود نداره! هاه! هاه!... (خنده‌ی بلند) اونها هم به شما فشار می‌آرند؟ چیزی که نیست، چطوری می‌تونه فشار بیاره؟ برانژه: من خودم از خودم می‌پرسم که آیا هستم یا نه! ژان: (به برانژه) شما نیستید، عزیز من، برای اینکه نمی‌اندیشید! بیندیشید، آن‌وقت خواهید بود.» منتقدان بر اين باورند كه «كرگدن» نوعي واكنش به وقايع بعد از جنگ جهانی دوم است كه موضوعات موجود در آن دوران ازجمله پیروی از سنت و رسوم و عقاید، فرهنگ، فلسفه و اخلاقیات را به نقد مي‌كشد. نمایش‌نامه به سه پرده تقسیم می‌شود و هر پرده صحنه‌ای از هجوم کرگدن‌ها را نشان می‌دهد. داستان نمايش از يك ميداني در شهرستاني كوچك در فرانسه آغاز مي‌شود، در انتهاي صحنه خانه‌اي متشكل از يك طبقه همكف و يك طبقه است. در طبقه همكف نماي يك بقالي پيداست. از فراز خانه بقال هم ناقوس كليسايي در دوردست به چشم مي‌خورد و چشم‌انداز سمت ديگر صحنه هم كافه‌اي است با تعدادي ميز و صندلي كه تا وسط صحنه چيده شده‌اند. يكشنبه‌اي است نزديك ظهر تابستان. ژان و برانژه پشت ميزي در بيرون از كافه نشسته‌اند. صداي ناقوس شنيده مي‌شود و نمايش با ديالوگ ژان و برانژه آغاز مي‌شود، دو دوستي كه يكي از آنان پيش چشم ديگري ناباورانه به كرگدن تبديل مي‌شود. کرگدن‌هايي كه به شهر هجوم آورده‌اند برای مردم شهر و ژان مزاحمت ایجاد می‌کنند اما او در برابر چشمان برانژه کرگدن می‌شود، با اين حال ژان مدعی است که هیچ چیز غیرعادی وجود ندارد و کرگدن‌ها هم موجوداتی مثل ما هستند و مثل ما حق زندگی دارند، از نظر او انسانیت تمام شده است. برانژه اما برخلاف دوستش مصمم است كه انسان بماند و به كرگدن‌شدن تن ندهد: «من در مقابل همه از خودم دفاع مي‌كنم! آخرین آدمم، تا به آخر هم همين‌طور می‌مونم. من تسليم نمي‌شم».

«تاريكي. تك‌نورهايي مي‌افتد بر پاهاي زن و مردي كه مي‌رقصند. انگار پاي زن كمي مي‌لنگد. در اطراف، پاهاي ديگري مي‌رقصند. پاي زنانه، اما ناگهان از رقص بازمي‌ايستد.» اولين صحنه نمايش‌نامه «رقصي چنين...» چنين است. نمايش‌نامه‌اي نوشته محمد رضايي‌راد كه در هفده صحنه روايت مي‌شود و هر صحنه شرحِ صحنه‌اي اين‌چنيني با ريتمِ تند دارد كه با وقفه يا تعليقي همراه است كه مخاطب را به هراس مي‌اندازد. دومين صحنه: «تك‌نوري مي‌افتد بر دستاني زنانه كه روي ميز است، اما چهره‌اش ديده نمي‌شود. يك كيف و دسته‌هاي كاغذ روي ميز قرار دارد. دستان زن، با تشويش، لكه‌اي نامرئي را از روي ميز پاك مي‌كند. زن لحظه‌اي دستان خود را زير ميز مي‌برد. صداي بازجو مي‌آيد.» سومين صحنه: «دشت، با خانه‌اي ويرانه و درختي سوخته، با سيم‌خاردارهايي به نشانه ميدان مين و تله‌هاي انفجاري...» و نمايش همين‌طور تا صحنه هفدهم ادامه پيدا مي‌كند. نمايش‌نامه «رقصي چنين...» روايت جوان سربازي است كه سال‌هاست پايش روي يك مين ضدفشار قرار دارد: «اين‌جا وايسادم. سال‌ها بايد بمونم، مثل يه سنگواره زنده... نقشم مي‌افته روي سنگ، مثل نقش يك ستاره دريايي روي سنگ... و اون ‌وقت يك ميليون سال بعد... ديگه هيچ‌چي اذيتم نمي‌كنه... خوشم... خوشم...». آن‌طور كه در پشت جلد كتاب هم اشاره شده سرباز و ايستادنش تمثيلي است از مفهومِ «ايستادگي». خودِ رضايي‌راد مي‌گويد سه مأخذ پنهان در شكل‌گيري متن «رقصی چنین...» نقش داشته‌اند: «مأخذهایی تصویری، شعری و نمایشی. مأخذ تصویری، نقاشي است از آندرو وایت، نقاش آمریکایی. مأخذ شعری نمایش مصراعی است از مولوی که آن را هم می‌توان در صفحه نخست کتاب دید.» در بخشي از نمايش كه نويسنده‌اش آن را نوعي مأخذ نمايشي اين اثر مي‌داند آمده است: «مردی که روی مین ایستاده سخن می‌گوید: این‌جا زمینه مادر، اون‌جا آسمون. ابر مال آسمونه، خاک مال زمین. خاک روی زمین می‌دوه، ابر توی آسمون. پرنده‌ها اما هر دوجان، هم توی آسمون، هم روی زمین. ما فقط روی این زمین‌ایم مادر. چه سرده این زمین مادر. چه دوره اون آسمون. ما فقط روی این زمین واسادیم مادر...». اين نمايش‌نامه شخصيت‌هاي زيادي دارد كه همه بي‌نام‌اند: جوان، يك زن، پيرزن،‌ دو مين‌ياب، پرچم‌دار، فرمانده، دو مهندس، چند كارگر ساختماني، زن فال‌گير، چند خرگوش، چند موش صحرايي، يك بازجو ازجمله آدم‌ها و حيوان‌هاي اين نمايش‌اند. «رقصي چنين...» اولين بار با كارگردانيِ محمد رضايي‌راد در نوزدهمين جشنواره تئاتر فجر در سال 1382 روي صحنه رفت و بار دوم مهرماه سال 1383 در تالار مولوي اجرا شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.