درباره رمان «دوازده صندلی» اثر ایلیا ایلف و یِوگنی پتروف
رؤیای دومای پدر
علی شروقی
در ادبیات داستانی جهان گاه قصههایی که در چارچوبها حرکت میکنند اما درعینحال از پشت به چارچوبها خنجر میزنند، جذابترند از قصههایی که مستقیم چارچوبی را هدف قرار میدهند. این شاید بازگردد به آن رذالت و رندی و موذیگری که ادبیات همواره، ولو ذرهای، باید از آن برخوردار باشد. به گمانم ایلیا ایلف و یِوگِنی پتروف در رمان «دوازده صندلی» به حد کافی از این رذالتها و رندیها و موذیگریها به خرج دادهاند. مهم نیست که این کارشان آگاهانه بوده یا شیطانی با دُمِ فلشدار آنها را بی آنکه حتی روحشان چندان از آن باخبر بوده باشد به این سمتوسو سوق داده است، اگرچه با توضیحاتی که پتروف در مقالهای که ذکرش خواهد آمد درباره شیطنتها و خباثتهای دار و دستهشان در صفحه طنز روزنامه «گودُک» داده است درستی شَقّ دوم بعید به نظر میرسد. هر چه هست «دوازده صندلی» اگرچه آشکارا به چارچوبهای نظام شوروی که در زمان نگارش و انتشار این رمان (1928) هنوز زمان زیادی از تأسیس آن نگذشته بوده وفادار است و پایان آن نیز به ظاهر با همین وفاداری رقم میخورد اما از قضا همین پایان را اگر جور دیگر بخوانیم و درک کنیم میبینیم که خنجری که ایلف و پتروف قرار است از پشت به پیکر نظام شوروی فروکنند جایی در همین پایان، مخفی نگهداشته شده است؛ پایانی که خبر از وقوع کشتار و خشونتی بزرگ میدهد. به این موضوع بازخواهم گشت اما ماجرای نوشته شدن این رمان مفرح نیز خود حکایتی جذاب و غریب است که شرح مفصل آن در مقالهای از یِوگِنی پتروف، آن نویسنده «دوازده صندلی» که بیش از دیگری زنده ماند، آمده است و ترجمه این مقاله به ترجمه رمان ضمیمه شده و در پایان چاپ فارسی آن آمده است. پتروف در این مقاله شرح میدهد که چه طور یکروز برادرش، والنتین کاتایِف، که او هم مثل ایلف و پتروف از فکاهینویسان «گودُک» بوده و امضای ساباکین پیر را پای مطالبش میزده، وارد اتاق «ستون چهارم»، بخش فکاهی روزنامه میشود و اعلام میکند که میخواهد آلکساندر دومای پدرِ شوروی شود. پتروف مینویسد: «این حرف در اتاق چهارم توجه کسی را جلب نکرد. گوش اهالی اتاق چهارم به حرفهای عجیبتر از این هم خو گرفته بود». اما گویا ساباکین پیر عزم خود را جزم کرده بود که آلکساندر دومای پدر شود. برنامهاش این است که کارگاه رمان شوروی را افتتاح کند و ایلف و پتروف هم بشوند «بَرده»های او: «من آلکساندر دومای پدر میشوم و شما هم بردههای من. من به شما موضوع میدهم و شما رمان مینویسید و بعد من آنها را اصلاح میکنم. یکی دو بار قلم استاد را به سر و روی دستنوشتههای شما میکشم و بعد کار تمام است. درست مثل دومای پدر. خوب؟ کی حاضر است؟ فقط یادتان باشد که من حسابی ازتان کار میکشم و با کسی هم شوخی ندارم». قضیه همچنان به شوخی برگزار میشود اما کاتایِف موضوع هم به بردههایش ارائه میدهد: «یک موضوع عالی دارم. دربارهی صندلی. تصورش را بکنید که توی یکی از صندلیها پول هنگفتی پنهان شده است. باید پیدایش کرد. یک رمان ماجراجویانهی حسابی از تویش درمیآید!» کاتایِف موضوعات دیگری هم دارد و پیشنهاد میدهد که یک رمان را ایلف و یکی را پتروف بنویسد. سرانجام ایلف و پتروف وسوسه میشوند امتحانی بکنند. آنها اما تصمیمی غریب میگیرند؛ پیشنهاد ایلف این است که رمان را دوتایی بنویسند؛ یعنی هر دو بنشینند جلو صفحه سفید و مشغول شوند. طرح اولیه رمان ریخته میشود و اولین جمله آن را ایلف، بعد از یک ساعت کلنجار رفتن دوتایی بر سر جمله اول، اینگونه آغاز میکند: «در شهرستان ن. آنقدر سلمانی و دفتر مراسم خاکسپاری بود که به نظر میرسید اهالی شهر فقط برای این به دنیا میآیند که اصلاح کنند، مویشان را بتراشند، سروصورتشان را با الکل معطر صفایی بدهند و بعد هم بلافاصله بمیرند». رمان از همان سطرهای آغازین قدری بوی طنز گوگول را میدهد و بخش اول آنکه نویسندگان آن را در هفت فرم چاپی تحویل کاتایِف دادهاند، چنان چشم آلکساندر دومای پدر را میگیرد که او میگوید نیازی به قلم استاد نیست و بهتر است نویسندگان خودشان کار را ادامه دهند. پتروف دراینباره مینویسد: «پیروزمندانه دستنویس را نزد دومای پدر بردیم که دیگر از سفر برگشته بود. هیچ تصوری نداشتیم که متنمان خوب است یا بد. اگر دومای پدر، یا همان ساباکین پیر، یا همان والنتین کاتایِف، میگفت که مزخرف محض تحویلش دادهایم، اصلا تعجب نمیکردیم. ماخودمان را برای بدترین چیزها آماده کرده بودیم. اما او دستنویس را خواند، تمام هفت فرم را جلو خودمان خواند و خیلی جدی گفت: میدانید، از نوشتهتان خوشم آمد. فکر میکنم نویسندههای کاملی شدهاید». و وقتی ایلف میپرسد: «پس قلم استاد چه میشود؟» دومای پدر پاسخ میدهد: «خودتان را دستکم نگیرید، ایلیا. بدون قلم استاد هم کارتان پیش میرود. خودتان به نوشتن ادامه بدهید. فکر میکنم کتابتان با استقبال خوبی روبهرو شود.» و پیشبینی دومای پدر درست از آب درمیآید و «دوازده صندلی» گل میکند. ماجرای کلی رمان ازاینقرار است که مردی به نام ایپولیت ماتوِیِویچ وارابیانینوف که نماینده اشراف بوده و اکنون در دفترخانهای در شهرستان ن. سرپرست دایره ثبت مرگها و ازدواجهاست، از مادرزن در حال احتضارش میشنود که پیرزن در نشیمن یکی از دوازده صندلی سرویس مبلمانش که اکنون مصادره شده، برلیان قایم کرده است. وارابیانینوف با شنیدن این خبر مسرتبخش راهی سفر میشود تا صندلیای را که برلیانها در نشیمن آن جاساز شدهاند پیدا کند. او به شهر استارگورود و خانه قدیمیاش که پس از مصادره تبدیل به ساختمان تأمین اجتماعی شده است میرود. قضیه اما به همین سادگی نیست. صندلیها دیگر در آن ساختمان نیستند، جز یکی که آنهم همان روز فروخته شده است. هر صندلی در فرایند مصادره اموال سر از جایی درآورده است و وارابیانینوف باید نخست بفهمد که هر تکه از این اشرافیت مصادره و پخشوپلا شده کجاست. در این جستجو مردِ رندی زبروزرنگ و حقهباز به نام آستاپ بِندِر هم با او همراه میشود؛ مردی کلاهبردار و باهوش که شبیه قلّاشان1رمانهای پیکارسک است. بِندِر خیلی زود ابتکار عمل را به دست میگیرد و وارابیانینوف بیدستوپا و چُلمن را دنبال خود میکشاند. آنها به زوجِ زبل - بیعرضه بدل میشوند و جستجوی خود را در هزارتوی شوروی برای یافتن صندلی مورد نظر آغاز میکنند و در فرایند این جستجوست که صحنههایی کمیک و هجوآلود از گوشه و کنار شوروی و نظام حاکم بر آن و کارگزاران این نظام به دست داده میشود و همچنین تصاویری طنزآمیز از زندگی روسی و خلقیات مردم روسیه، مشاغل و طبقات مختلف اجتماعی و اوضاع کلی روسیه در سالهای نخست استقرار نظام شوروی. در واقع ماجرای صندلیها بهانهای است برای گردش در شوروی و نظام شوروی و سرک کشیدن به گوشه و کنارهای آن ارائه مناظری بدیع از زندگی روزگاری که نویسندگان در آن میزیستهاند. پتروف در مقاله پیشتر یادشده مینویسد: «فوری به توافق رسیدیم که ماجرای صندلیها نباید محور اصلی کتاب باشد، بلکه فقط باید نقش بهانه و وسیلهای را بازی کند برای نمایش زندگی».
قبول که ایلف و پتروف به همین بهانه که صندلیها صرفا بهانه است مدام گریز میزنند و قصه اصلی را با قصههایی میانپردهوار قطع میکنند و ابایی هم ندارند که خردهروایتی بیش از حد طولانی شود؛ در مواجهه با این میانپردهها چهبسا ما مخاطبان امروزی که با قواعد و استانداردها بزرگ شدهایم ابتدا محجوبانه و محتاط لبخندی بزنیم. آموزههای عادتشده گوشزد میکنند که این انحرافات اگر بیربط به داستان اصلیاند یا نباید باشند و یا نباید زیاد کش پیدا کنند. پس اگر گریزی، هرچند خندهدار و مفرح، بیربط به اصل داستان به نظر برسد خود را سرزنش میکنیم که لبخند زدهایم و زود جدی میشویم و حکم میدهیم که اینها اضافهاند یا دستکم میشد خلاصهتر شوند. جلوتر که میرویم باز با همین گریزها و قصههای فرعی مواجه میشویم و بعد ایلف و پتروف آنقدر این کار را تکرار میکنند که کمکم وجود این قصههای فرعی را بهعنوان یک قاعده میپذیریم. از هرچه بگذریم این قصههای فرعی، این میانپردهها، خندهدارند و آدم از جایی به بعد دیگر نمیتواند بپذیرد که نباشند. دیگر دربند آن نیستیم که بودنشان در روند اصلی داستان تأثیری دارد یا نه؛ فارغالبال قهقهه میزنیم و پیش میرویم و میبینیم که اصلا مجموعهای از همین میانپردههاست که جهان قصه را میسازد؛ جهانی هجوآلود از نظام شوروی و اجزاء و عناصر اصلی و فرعی آن؛ جهانی انباشته از کالاهای بنجل، بوروکراسی طاقتفرسا، سخنرانیهای مشعشع طولانی و ملالآور درباره جامعه جهانی، دزدی از اموال دولت شوروی توسط خود کارکنان دولت، شعرهای تبلیغاتی و فرمایشی آبکی و ... و از اینکه بگذریم، به پایان رمان که میرسیم با خود فکر میکنیم چهبسا همین قطعههای بیربط در تکوین شخصیت وارابیانینوف بیتأثیر نبوده باشند. او از یک سادهلوح بیدستوپا به یک حقهباز شرور و وحشی بدل میشود یا شاید بتوان گفت هیولایی را در زیر پوست خود کشف میکند. اژدهایی را که برف فراق افسردهاش کرده بوده است. «دوازده صندلی» شاید شاهکار نباشد اما نشانههایی پررنگ از شاهکارهای طنز ادبیات جهان از جمله آثار گوگول و «سرگذشت هکلبریفین» مارک تواین را در خود دارد. کلاشیها و حقهبازیهای بِندِر در طول رمان گاه ما را به یاد زوج شاه و دوک در «سرگذشت هکلبری فین» میاندازد. مثلا نگاه کنید به آن قسمت درخشان رمان که بِندِر به دروغ خود را استاد شطرنج معرفی میکند. در مورد شباهت به کارهای گوگول یورگن روله در کتاب «ادبیات و انقلاب» نوشته است که لوناچارسکی به نمایندگی از نظام شوروی وقتی درباره این رمان مینویسد مراقب است که از سنت گوگولی پشت این رمان حرفی نزند چون در این صورت سمتوسوی ضد شوروی رمان برملا میشود و نمیتوان آن را در چارچوب نظام شوروی و به سود آن تفسیر کرد. روله ضمن اشاره به شباهتهای بِندِر با شیادهای آثار گوگول مینویسد: «البته رژیم ناچار است از پرداختن به اینگونه شباهتها پرهیز کند، زیرا در هر یک از کتابهای تاریخ شوروی آمده است که قهرمانان شیاد گوگول محق هستند و با شیطنتهای خود جامعهای فاسد را افشا میکنند».2 معلوم است که دمِ این شباهت را درآوردن باعث میشود که کار بیخ پیدا کند و شیاد اینبار به افشاگر نظام شوروی بدل شود. «دوازده صندلی» همواره توجه فیلمسازان را برای اقتباس به خود جلب کرده و چند فیلم هم بر اساس آن ساخته شده که در مقدمه مترجم بر ترجمه فارسی رمان نیز به آنها اشاره شده است. از جمله این اقتباسها میتوان به اقتباس مل بروکس اشاره کرد. روایتهای لیبرال معمولا «مرشد و مارگریتا»ی بولگاکوف را بهعنوان اثری در نقد نظام شوروی زیادی به عرش بردهاند، شاید به این دلیل که در «مرشد و مارگریتا» حمله سراسریتر و جدیتر است. اما به معیار طنز اگر بخواهیم بسنجیم طنز ایلف و پتروف قویتر است و شاید بشود گفت که در این رمان نظام شوروی با بیانی مفرحتر از «مرشد و مارگریتا» نقد شده است. البته چهبسا دغدغههای «مرشد و مارگریتا» عمیقتر باشد یا در ظاهر اینطور به چشم بیاید. یک دلیل مفرحتر بودن طنز «دوازده صندلی» در قیاس با «مرشد و مارگریتا» البته شاید این باشد که «دوازده صندلی» نه یواشکی و در دوره بگیروببند و زیر سایه وحشت استالینی بلکه در سالهای طراوت و شادابی انقلاب شوروی، اگرچه در سالهای پایانی این طراوت و شادابی، نوشته شده؛ سالهایی که هنوز هنر و ادبیات حزبی با تعاریفی محدود و قالبی از هنر و ادبیات قواعد خود را مستقر و تحمیل نکرده بوده؛ سالهایی که خلاقیت و نوآوری هنوز آزادانه مجال بروز داشته و هنرمندان خلاق حذف و طرد و سرکوب نشده بودند و هنوز جای تجربهگری در هنر و ادبیات را قرائتی رسمی و دستوری و ملالآور از هنر و ادبیات نگرفته بود. ردی از گرایشهای هنری آن عصر طلایی و پر جنبوجوش را در «دوازده صندلی» میبینیم. مثلا ضرباهنگ رمان و توصیفش از زندگی شهری گاه ما را یاد فیلم «مردی با دوربین فیلمبرداری» ژیگا ورتوف میاندازد. البته فیلم ژیگا ورتوف یکسال بعد از انتشار «دوازده صندلی» ساخته شده است اما شباهتها حاکی از اتمسفر حاکم بر زمانه است. توصیف ماشینها هم گاه رگههایی از فوتوریسم را در رمان به نمایش میگذارد. البته طنز رمان باعث میشود که وجود این گرایشها در رمان با کنایهای به وجه جدی و حماسیشان توأم باشد، اما بههرحال نادیده نمیتوان گرفت که «دوازده صندلی» در دوران جنبوجوش ادبی و هنری در روسیه نوشته شده و قطعا از آن تأثیر پذیرفته است، اگرچه به هجو و مضحکه هنر آن دوره هم پرداخته است. رمان در همان دههای نوشته شده که آیزایا برلین در «ذهن روسی در نظام شوروی» از قول آیزنشتاین سالهای نخست آن را «دوره برو بیا» وصف میکند. برلین مینویسد: «دیدارم با سرگِی آیزنشتاین را در سال 1945 به یاد دارم. بسیار افسرده بود، زیرا استالین نسخهی اصلی فیلم ایوان مخوف را تقبیح کرده بود. این فرمانروای سنگدل (که استالین خود را شبیه او میدید) مجبور شده بود خیانت بایارینها را سرکوب کند، اما استالین شکایت داشت از اینکه ایوان مخوف در این فیلم آدم معذبی معرفی شده که دارد مشاعرش را از دست میدهد. از آیزنشتاین پرسیدم که به نظرش بهترین دورهی زندگیاش کدام دوره بوده. بدون مکث جواب داد: اوایل دههی 1920. دورهی برو بیا بود. جوان بودیم و در تئاتر کارهای معجزهآسایی میکردیم».3 برلین در همان کتاب درباره دوره مورد نظر مینویسد: «انقلاب موج عظیمی از نیروهای خلاق در روسیه به راه انداخته بود. متولیان جدید فرهنگ مانع گرایشهایی نمیشدند که سیلی بهصورت سلیقههای بورژوایی به حساب میآمدند، خواه این گرایشها مارکسیستی میبودند، خواه نمیبودند. جنبش جدید در هنرهای بصری - با نقاشانی مانند کاندینسکی، شاگال، سوتین، مالِویچ، کلیون و تاتلین، با پیکرهسازانی مانند آرخیپِنکو، پِفسنر، گابو، لیپشیتس و زادکین، با کارگردانانی (در تئاتر و سینما) مانند میرهولد، واختانگوف، تائیروف، آیزنشتاین، پودوفکین - شاهکارهایی به بار آورد و تأثیر قدرتمندانهای نیز بر غرب گذاشت. در حوزهی ادبیات و نقد ادبی نیز با همین سیر صعودی روبهرو بودیم. بهرغم خشونتها و ویرانیهای جنگ داخلی و آسیبها و آشوبهای آن، هنری انقلابی به بار مینشست که طراوت و جوشش خارقالعادهای داشت».4 این عصر طلایی اما کمی بعد از پایان دهه 20، چند سال بعد از انتشار «دوازده صندلی»، به اتمام میرسد و جای آن را ادبیات و هنر دستوری و فرمایشی میگیرد. برلین مینویسد: «در اواسط دههی 1930 اتحادیهی نویسندگان تأسیس شد تا راه درست را نشان بدهد. دیگر نمیبایست بحث و جدلی در کار باشد که ذهن آدمها را آشفته کند. معیارهای خشکی وضع کردند که تبعیت از آنها الزامی بود. بعد هم نوبت رسید به شب هول - تصفیهی بزرگ، محاکمههای فرمایشی سیاسی، ارعاب بیامان 1937 - 1938 ، درو کردن وحشیانه و کورکورانهی افراد و گروهها و بعد هم اقوام و ملتها».5 پس ایلف و پتروف وقت زیادی ندارند. «دوازده صندلی» ظرف ده سال بیشتر و بیشتر سانسور و از حجمش کاسته میشود.6 آیا ایلف و پتروف پیشاپیش فرارسیدن عصر وحشت و بگیروببندهای گسترده را بو کشیده بودند وقتی این تکه طنزآمیز محشر «دوازده صندلی» را مینوشتند: «اهالی مسکو به قفلکردن درها علاقه دارند.هزاران درِ اصلی ساختمانهای بزرگ از داخل با تخته بسته شدهاند و صدها هزار شهروند از درهای پشتی به آپارتمانهایشان رفتوآمد میکنند. از سال 1918 مدتها میگذرد، هجوم به خانهها مدتهاست به پدیدهای دور از ذهن بدل شده، شبگردها و نگهبانانی که ساکنان مجتمعها برای حفظ امنیتشان میگماشتند هفت کفن پوساندهاند، مشکلات حملونقل در خیابان رفتهرفته حل میشود، نیروگاههای عظیم برق در دست ساخت است و اکتشافات بزرگ علمی در شرف تحققاند، اما هنوز کسی پیدا نشده است که عمرش را وقف حل معضل درهای بسته کند». این درست که در پایان رمان متوجه میشویم برلیانها به سود خلق خرج شدهاند و این هم درست که پایان خشونتبار رمان به دست نماینده اشراف، یعنی شخصیتی که جایی و جایگاهی در نظام شوروی ندارد، رقم میخورد و این خشونت چهبسا قدری هم ناگهانی و خلقالساعه به نظر آید (از مقاله پتروف برمیآید که او و ایلف پایان رمان را به قید قرعه رقم زدهاند و بعدها که پختهتر شدهاند گویی از این میزان خشونتی که به خرج دادهاند پشیمان بودهاند) اما درعینحال غریب بودن این خشونت در متن کلی رمان آن را به مثابه مازادی به ذهن میآورد که گویی انعکاس احساس گنگ استالینیزه شدن نظام شوروی است. عصر وحشت در راه بوده است و ایلف و پتروف چهبسا به غریزه آن را دریافته باشند. پینوشتها: 1. قلّاش را از معادلی وام گرفتم که فرزانه طاهری در کتاب «پیکارسک (داستان قلّاشان)» از مجموعه «مکتبها، سبکها و اصطلاحهای ادبی و هنری» نشر مرکز برای «پیکارو»، قهرمانان رمانهای پیکارسک، انتخاب کرده است. 2. ادبیات و انقلاب(نویسندگان روس)، یورگن روله، ترجمه علیاصغر حداد، نشر نی، چاپ اول: 1391، ص167. 3. ذهن روسی در نظام شوروی، آیزایا برلین، ترجمه رضا رضایی، نشر ماهی، چاپ اول: 1392، صص 128 و 129. 4. همان، صص 127 و 128. 5. همان، ص129. 6. درباره سانسور این رمان ر.ک به مقدمه مترجم بر ترجمه فارسی «دوازده صندلی».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.