نا-سفرنامه ۸
من توريست هستم و او بيخانمان
نغمه ثميني. نويسنده
شب. شينجوکو[1]. يکي از شلوغترين خيابانهاي ژاپن. تنهايي راه ميروم و ميگذارم گم شوم در جشني آييني و زمستاني. دکههاي کوچک هلههولهفروشي، دهها و دهها کنار خيابان؛ بوهاي وسوسهبرانگيز؛ جستوجوي چند سکه صديني از اعماق کيفم و کيک برنج (اونيگيري[2]) تروتازهاي پيچيده در کاغذي در دستانم. اونيگيري طعم بالغي دارد که من تازه دارم به آن عادت ميکنم. اونيگيري را در چشمبرهمزدني ميخورم و حالا ميخواهم از شر کاغذش رها شوم. در توکيو قحطي سطل آشغال است. پيرمردي بيخانمان -و تشخيص اين بيخانماني غريزي است- از کنارم ميگذرد. گوني عظيمي در دست دارد، همقد خودش که پر از آشغال است. من سرسري کاغذ را مياندازم داخل گوني. ناگهان فرياد پيرمرد بلند ميشود. به ژاپني عربده ميزند. تهمانده نوشيدنياش را ميپاشد روي لباس و صورت من و حمله ميکند. ميخواهد تکهتکهام کند و من از ترس توان تکانخوردن ندارم. من براي او توريست هستم و او براي من بيخانمان.
بيخانمانها خار چشم توريستها هستند. مناظر زيبا را زشت ميکنند؛ هتلهاي پنجستاره را بيستاره ميکنند؛ ورودي رستورانهاي شيک را به گذرگاه عذاب وجدان بدل ميکنند؛ راههاي عبور را ميبندند و امنيت شهر را ميگيرند. براي توريستها يا بهتر است بگويم براي صنعت گردشگري، بيخانمانها پسماندهاي شهر هستند: يعني نه هستند، نه نيستند. نه آنقدر هستند که جا و اعتباري داشته باشند و نه آنقدر نيستند که بتوان کاملا ناديدهشان گرفت. براي همين، مخصوصا در شهرهاي توريستي، اغلب رانده ميشوند به گوشههاي مخفي شهر. توريست آمده که شهري را ببيند و لذت ببرد و عکسهاي زيبا بگيرد و برود. ديدار با بيخانمانها در برنامه نيست. انگار ديدن بيخانمانها يکجور خيانت است به شهر. شهر بيخانمانها را نخواسته و در اين يارکشي پنهان، توريست و شهر يک گنگ هستند. براي همين وقتي توريست ميبيند که بيخانماني جايي خيمه زده، راهش را کج ميکند و از مسير ديگري ميرود؛ و چهبسا زير لب غر ميزند که «چرا اينها را جمع نميکنند ببرند يک جايي! حيف شهر به اين زيبايي!» اين «يک جايي» براي توريست يعني «يک جاي غيرتوريستي». به بيان ديگر توريست ميخواهد بگويد که «اين همه پول ندادهايم بياييم بدبختي و بيخانماني تماشا کنيم». يا «اگر ميخواستيم اينها را ببينيم که در سرزمين خودمان داشتيم». مخصوصا توريستهاي سرزمينهايي که خودشان بيخانمان بسيار دارند. اما آنچه توريست نميداند، اين است که بيخانمانهاي هر شهر پسماندهاي شهر نيستند، خود شهر هستند؛ ساکنان اصلي شهر؛ ساکنان ملک مشاع شهر؛ بازتابدهندگان صريح و بيپرواي فرهنگ شهر. در واقع ماييم که به عنوان توريست/عابر در خانه آنها قدم گذاشتهايم و نه آنها در شهر ما. آنها شهر را چهارديواري خودشان ميدانند و آداب و آيين شخصيشان را به شهر تزريق ميکنند. آنها، اين ديگريهاي ناشناخته و گاه رعبآور، چيزي براي پنهانکردن ندارند. همانطور که لباسها و کاسه و بشقاب و ليوانشان پشت پردهاي پوشيده نشده، رفتارشان هم بيپردهپوشي است. همانطور که خواب و خورد و خوراک و معاشرتشان در پي ديواري پنهان نيست، فرهنگشان هم در پس نقابي پنهان نيست. بيخانمانها ميانبرهاي صريح و تلخي به فرهنگها هستند؛ و اين چيزي است که اغلب توريستها نميدانند، چنانکه من نميدانستم زماني که کاغذ کيک برنج را در گوني پيرمرد ميانداختم يا پيشتر زماني که 12ساله بودم و براي نخستين بار با مفهوم بيخانماني روبهرو ميشدم. من 12سالهام؛ پدري دارم که يک ماجراجوي واقعي است و مادري که يک همراه ماجراجوي واقعي. آنها به دليلي همراه دو فرزندشان سفر کردهاند به بمبئي. سفري کوتاه. خاطرهها دورند و فرار و من به زحمت از تاريکترين گوشههاي ذهن، احضارشان ميکنم. به ياد ميآورم پايههاي تخت هتل را که در کاسههاي آب قرار گرفتهاند تا جانورهاي خزنده و موذي نتوانند خودشان را به رختخواب برسانند. به ياد ميآورم تنها رستوران قابل اعتماد بمبئي را که بغدادي نام دارد و مرغ ميفروشد با يک سس تند خيلي خوشمزه. به ياد ميآورم رنگهاي تند روسريهاي زريدار را. به ياد ميآورم هتل تاجمحل را که زيباست و در غروب زيباتر ميشود. به ياد ميآورم جزيره ميمونها را که موز را از دست آدم ميربايند. به ياد ميآورم انبوه هوسانگيز موز را روي هر دکه خياباني، در آن دوران بيموزي ايران. ولي آنچه بيش از همه به ياد ميآورم، بيخانمانها هستند. بيخانمانها همهجا هستند. آنقدر هستند که حضورشان بديهي است. شب به شب مقواهاي نازکشان را روي زمين پهن ميکنند و رديفي کنار هم ميخوابند. صبح به صبح صورتشان را با آب جوي ميشويند، با وسواس؛ دندانهايشان را مسواک ميزنند با همان آب جوي، با وسواس بيشتر. به ياد ميآورم روز آخر سفر، پدرم تصميم ميگيرد پتوي سفري نويي را که همراه داريم، بدهد به بيخانمانها. مسئول پذيرش هتل سر تکان ميدهد: «جاي شما بودم اين کار را نميکردم». «چرا؟» «چون يک پتو جواب اين همه آدم را نميدهد». «يک پتو هم يک پتو است». «عواقبش پاي خودتان. پتو را بگذاريد و فرار کنيد». پدرم و من حرف او را جدي نميگيريم. با هم ميرويم که پتو را بدهيم به بيخانمانها. آنها تصميم ما را در رفتارمان ميخوانند. ناگهان هجوم حجمي غريب از بيخانمانها. براي لحظهاي گم ميشويم در ميانشان، يادم ميآيد دارم خفه ميشوم. يادم ميآيد دارم زير دست و پا له ميشوم. يادم ميآيد کسي دارد دست من را ميکشد. يادم ميآيد ما پتو را به کسي نميدهيم. پتو دست به دست کشيده ميشود؛ پدرم دست من را سفت ميگيرد و از لابهلاي جمعيت ميگريزيم. سالها بعد وقتي تنها به بمبئي سفر ميکنم، باز بيخانمانها هستند. شايد کمي کمتر شدهاند، اما روال همان است که بود. شبها مقوا مياندازند و ميخوابند؛ نسل در نسل. اينبار تازه دقت ميکنم در رفتارشان. آنها در پس فقرشان - که به جان آدم چنگ ميکشد- طناز و خوشخنده و خوشصحبت هستند. انگار نه انگار که بيخانماناند. انگار ميزبانهاي شهرند که با مهرباني شهرشان را با غريبهها و خوديهاي غيربيخانمان شريک شدهاند. حتي ميشود که با آهنگ راديويي قراضه برقصند. کسي هم نميخواهد آنها را پنهان کند. شايد بهخاطر تعداد بيشمارشان باشد يا بهخاطر فلسفه هندو: آنها بيخانمان زاده شدهاند. باخانمانها با ديدن بيخانمانها فکر ميکنند که چه خوب که در اين زندگي خانهدار زاده شدهاند و لابد بيخانمانها هم فکر ميکنند که در اين سير تسلسل زندگيها، در زندگي بعدي خانهاي خواهند داشت. توريستهاي بمبئي هم چارهاي جز ديدن بيخانمانها ندارند. بيخانمانهاي بمبئي جزء پنهانناشدني شهرند و بسيار مشتاق معاشرت؛ چه با طلب پول، چه با طلب سيگار، چه با حرافي و طنازي. در سياتل اما بيخانمانها بيحوصله و شوريده و پريشيدهاند؛ آنها چرخهايي مثل چرخ خريد فروشگاهها دارند که وسايلشان را داخلشان گذاشتهاند و در چادرهاي پلاستيکي زندگي ميکنند. هشت سال پيش بهسختي ميشد اينجا بيخانماني ديد؛ اما حالا شهر پر است از بيخانمانهایی که زير پلها، زير پلهها، و در کوچهپسکوچه مرکز شهر خانه کردهاند. آنها زمين تا آسمان با بيخانمانهاي هند فرق دارند. بيخانمانهاي سياتل اصلا حال و حوصله غريبه را ندارند؛ اما حال و حوصله همديگر را دارند و دائم با هم بلندبلند حرف ميزنند. آنها ساکنان کلوپ خصوصي خودشان هستند: حرفشان با هم تمامی ندارد، اما غريبه راهي به جمعشان ندارد. گاهي با بيتفاوتي از عابران سيگار ميخواهند يا سکهاي خُرد؛ اما اگر سکه يا سيگار را ندهي، دنبالت راه نميافتند. آنها اغلب مست و معتادند. آيا بيخانماني باعث اعتيادشان شده است؟ آيا معتاد بودهاند که بيخانمان شدهاند؟ نظرها متفاوت است. عدهاي ميگويند شهر سياتل آنقدر به بيخانمانها امکانات ميدهد که همهشان از تمام آمريکا راهي اين شهر شدهاند؛ اما عدهاي ديگر ميگويند سرمايهداري عامل اصلي اين بيخانماني است. شرکتهاي سياتلي مثل آمازون و بویينگ و مايکروسافت حقوقهاي خيلي بالا ميدهند و همين باعث بالارفتن قيمت خانه شده و نتيجهاش اينکه عده زيادي بيخانه ماندهاند و کارشان کشيده به کوچه و خيابان. و اين جايي است که تن آدم را ميلرزاند. در اين شهر- شايد در اين کشور- فاصله خانهداشتن و بيخانمانشدن، يک بند انگشت است. هرکس ميتواند روزي خانه داشته باشد و فردا بيخانمان شود. کافي است از کار اخراج شود و از پس قسط خانهاش برنيايد. کافي است يک مريضي ناخوانده براي خودش يا يکي از اعضاي نزديک خانوادهاش از راه برسد و تمام پول خانواده برود پاي دوا و درمان که در آمريکا بسيار گران است، پس پولي نمیماند براي اجاره خانه يا قسط خانه. شايد براي همين است که آدم احساس ميکند توريستهاي آمريکايي که به سياتل آمدهاند يا حتي خود سياتليها نميخواهند بيخانمانها را ببينند؛ چون آينهاي هستند که آدمها در آن آينده بالقوه خودشان را در آن ميبينند. بيخانمانهاي توکيو اما نه شبيه بيخانمانهاي هند هستند و نه شبيه بيخانمانهاي آمريکايي، آنها شبيه خودشان هستند؛ ساکت، کمحرف، سرد با خودشان و با ديگران، داراي غروري همپاي غرور يک سامورايي. دوستان ژاپنيام ميگويند آنها نه از کار بيکارشدگان هستند و نه تقدير خانوادگيشان آنها را به زندگي در خيابان کشانده، بلکه بيخانماني برايشان يک انتخاب است؛ انتخاب کارنکردن و در يک کارتن بزرگ زندگيکردن. نميدانم چقدر ميتوانم به اين حرف اعتماد کنم، اما آنچه از نزديک با بيخانمانهاي توکيو تجربه ميکنم، به من ميگويد که شايد اين حرف درست باشد. شب ديروقت؛ دوست قديميام که از ايران به ملاقات من آمده، درست شب پيش از رفتنش تصميم ميگيرد که پتوي سفري و انبوهي ظرفوظروف را که خريده و در چمدان جا نميشود ببرد بدهد به بيخانمانهاي توکيو؛ به همراه دوربين قديمياش که ديگر به کارش نميآيد و البته هنوز باارزش است. با هم دوتايي همهچيز را بار ميزنيم و راه ميافتيم به ايستگاه اوانو[3] که ايستگاه بزرگ و پيچدرپيچي است و شبهاي گرمي دارد. بيخانمانها را مييابيم که با نظمي هندسي و دقيق کنار هم در کارتنهايي بزرگ دراز کشيدهاند و خودشان را در شبهپتوهاي نقرهاي پشمشيشه - از اينها که آتشنشانها دارند - پيچيدهاند و هيچ کاري به کار هم ندارند. خاطره کودکيام در هند براي من تداعي ميشود. به دوست قديميام ميگويم شايد بهتر است خيلي نزديک نشويم و وسايل را جايي همان نزديکي بگذاريم و برويم، اما دوست قديميام اصرار دارد که وسايل را به خود بيخانمانها بسپارد. نزديک ميشويم و من نگران از آن هجومي که تجربهاش را داشتهام. اما هيچکدام از بيخانمانهاي ژاپني اصلا ذرهاي به ما توجه نميکنند. دوست قديمي ظرفهاي نو را نشان ميدهد و باز هيچکس اصلا واکنشي نشان نميدهد. دوستم دوربين را مثل برگ برندهاي بيرون ميآورد و مطمئن است که حتما اين يکي خواستاري دارد؛ اما باز هيچ توجهي، هيچ، هيچ، هيچ! زني ميانسال نيمخيز شده در کارتن بسيار تميز و مرتبش، به ما نيمنگاهي مياندازد. دلمان گرم ميشود. ميرويم که وسايل را کنار کارتنش بگذاريم که دادش ميرود هوا و به ژاپني ميگويد که مزاحمش شدهايم. جايمان با هم عوض شده است. ما سرگردان و بيخانمانيم و آنها در خانهشان آرام گرفتهاند. پيرمردي بيخانمان دلش انگار براي بيپناهي ما ميسوزد و ميگويد که ساک خرتوپرتها را دورتر، گوشهاي بگذاريم و شايد فردايي وقتي کسي خواست و نگاهي به آنها انداخت. ما با يکجور شرمندگي عميق، معذب ساک را گوشهاي ميگذاريم و بهسرعت دور ميشويم. چند روز بعد وقتي من بيهوا کاغذ کيک برنج را در گوني پيرمرد خيابانگردي مياندازم و او دادش ميرود هوا، ياد شب ايستگاه اوانو ميافتم. پيرمرد طوري به من نزديک ميشود که انگار ميخواهد مرا کتک بزند. ميفهمم چه اشتباهي کردهام. زود دست ميبرم داخل گوني و کاغذ کيک برنج را از لابهلاي انبوه بطريها که در آن است بيرون ميکشم و به ژاپني دستوپاشکستهاي معذرت ميخواهم. پيرمرد از حمله به من دست ميکشد و همانطور که غرغر ميکند، دور ميشود. به رفتنش خيره ميشوم و بعد ناگهان انگار جرقهاي در ذهنم! من درميیابم که گوني بزرگ، براي من گوني زباله است، اما براي او چيزي است شبيه کمد يا يخچال يا گاوصندوق خانهاش. مثل اينکه دستمال کثيفم را انداخته باشم در حريم شخصياش. تازه اينجاست که ميفهمم بيخانمانها زبان خاص خودشان را دارند: کوچه که براي ما کوچه است، در زبان بيخانمانها ميشود راهروي خانه. شبکههاي فلزي موتورخانهها روي زمين که براي ما شبکه فلزي است، در زبان بيخانمانها ميشود تختخواب. پيادهرو که براي ما پيادهرو است، در زبان بيخانمانها ميشود اتاق نشيمن. گوني بزرگي که بيخانمانها اغلب همراه دارند که براي ما گوني آشغال است، در زبان بيخانمانها ميشود کمد و گنجه. کارتنها که براي ما کارتن هستند، در زبان بيخانمانها ميشود چارديواري. حالا بر اساس اين زبان مخفي، بيخانمانها بر اساس فرهنگشان، به شکلهاي متفاوتي با ما که توريستها/ عابران متجاوزيم، رفتار ميکنند: يک وقت هند است و بيخانمانهايش ميخواهند آدم را به فضاي شخصيشان بخوانند، يک وقت سياتل است و بيخانمانهايش حالوحوصله میهمان ندارند و همان دم در میهمان را سنگ قلاب ميکنند. يک وقت توکيو است و بيخانمانهايش سخت در فکر حفظ حريم خصوصيشان هستند و انداختن يک کاغذ مچاله در گنجهشان، حملهاي است به قلمروشان. *** اما بيخانمانهاي تهران؟! بسيارند و از ديده نهان. و اين خود داستان ديگري است بيرون از نا- سفرنامهها. پینوشتها: [1] -Shinjuku [2] -onigiri [3] -Ueno
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.