نگاهي به نمايشنامه «درخواست كار» از ميشل ويناور
فروپاشی در سی قطعه
پیام حیدرقزوینی
شخصیت اصلی نمایشنامه «درخواست کار» در یکی از دیالوگهای کلیدی نمایشنامه میگوید: «من را وادار كردن خودم قبر خودم رو بكنم وقتي لهم كردن ديگه هيچ شده بودم». فَژ، شخصیت محوری «درخواست کار»، مردی پنجاهوسه ساله است که احساس میکند طی یک فرایند از پیش تعیینشده از کارش اخراج شده یا به نوعی مجبور به استعفا شده است. فژ، سه ماه است که از کار برکنار شده و فرایند نابودیاش در طول این سه ماه با سرعتی پیشبینینشده طی شده است. او برای سالهای طولانی پستی مهم در بخش فروش یک شرکت داشته و درست در نقطهای که فکر میکرده جایگاهش در شرکت تثبیت شده از کار برکنار شده است.
میشل ویناور، نویسنده «درخواست کار»، در سال 1953 یعنی زمانی که بیستوپنج، ششساله بوده برای کارآموزی در امور مشاوره حقوقی وارد شرکت ژیلت میشود و سالها بعد، در 1966، به مدیرعاملی شعبه این شرکت در فرانسه میرسد. موفقیت او در حرفهاش، از یکسو باعث میشود تا او بدون دغدغه مالی به نوشتن بپردازد و از سویی دیگر باعث آشنایی نزدیکش با تجارت و جهان سرمایه میشود و این آشنایی در آثار او انعکاسی روشن دارد. ویناور نوشتن را در دهه پنجاه میلادی شروع میکند و در ابتدا دو رمان مینویسد و ترجمههایی هم از شکسپیر و گورکی و تی.اس.الیوت به دست میدهد اما در نهایت به سراغ نمایشنامه و تئاتر میرود و ادبیات نمایشی را بهترین فرم برای بیان ایدههایش میداند. ویناور امروز چهرهای شناختهشده در تئاتر فرانسه به شمار میرود و آثارش را کارگردانانی شناختهشده روی صحنه بردهاند و از معدود نمایشنامهنویسانی است که در زمان حیاتش آثارش در کمدی فرانسز اجرا شدهاند. حضور ویناور در شرکتی تجاری و آشناییاش با اقتصاد در «درخواست کار» به وضوح دیده میشود. «درخواست کار» که به تازگی با ترجمه زیبا خادمحقیقت در نشر بیدگل به چاپ رسیده، هم به لحاظ درونمایه و هم به لحاظ فرمی نمایشنامهای قابلتوجه است. نمایشنامه چهار شخصیت دارد که همهشان بیوقفه روی صحنه حضور دارند: فژ، دختر و همسرش و والس که مدیر بخش استخدام کارمندان عالیرتبه یک شرکت است. فژ به تازگی از شرکتی که سالها در آن کار میکرده کنار گذاشته شده و درحالیکه هنوز در شوک این اتفاق قرار دارد به دنبال پیداکردن کاری در شرکتی دیگر است. او برای جاهای مختلف درخواست کار فرستاده از جمله برای شرکتی که والس در آن حضور دارد. والس مدیر بخش استخدام شرکت است و مصاحبه او با فژ از ابتدا تا پایان نمایشنامه دیده میشود. اما هرچه پیش میرویم روند گفتوگو برای استخدام كمكم شکل یک بازجویی را به خود میگیرد و شخصيت فژ زير فشار اين پرسوجوها بيشتر از قبل له ميشود. بیکاری فژ در میانسالی و بعد از سالها کارکردن مهمترین بحران زندگیاش است اما او با بحرانهای دیگری هم روبهرو است. فژ فکر میکند که جایگاه اجتماعیاش را از دست داده و رابطهاش با همسر و دخترش هم تیره شده است. فژ در مصاحبهاش با والس مدام میخواهد ثابت کند که هنوز جوان است و تواناییهای زیادی دارد اما هرچه تلاش میکند به جایی نمیرسد. مصاحبه کاری برای فژ به مرور شکل درهای بیانتها را به خود میگیرد و فژ در طول نمایشنامه مدام در حال سقوطکردن است. او بعد از سالها جانکندن در شرکت قبلی درحالیکه موفقیتهای زیادی در بخش فروش داشته و درآمد ناخالص شرکت را هرسال بیشتر کرده از کار برکنار شده است و میخواهد موفقیتها و جایگاهش را در جایی دیگر به دست بیاورد. فژ در جایی از مصاحبهاش برای یافتن کار جدید میگوید: «شايد تصوري كه من از منزلت انساني دارم ديگه متداول نباشه اما خير من خودم رو به شكل يك كالاي تجاري نميبينم»؛ اما او دقیقا کالایی تجاری است و به همین دلیل کار قبلیاش را از دست داده و به راحتی نمیتواند کاری تازه به دست بیاورد. کار فژ، فروش کالا و مدیریت فروش کالا بوده اما حالا خود او بدل به کالایی شده که دیگر تقاضایی برایش وجود ندارد. او در ابتدای نمایشنامه در حالت بیگانگی با کاری که سالها مشغولش بوده قرار دارد و هرچه پیش میرود حتی با خودش هم بیگانه میشود. میشل ویناور در «درخواست کار» با روایت سرگذشت فژ، نشان میدهد که چگونه در نظام سرمایهداری انسانها به موجوداتی بیگانه از خود بدل میشوند. وضعیت فژ دقیقا مصداقی است از اینکه هرچه کارگر ثروت بیشتری تولید میکند و محصولاتش از لحاظ قدرت و مقدار بیشتر میشود، فقیرتر میشود. به عبارتی، هرچه کارگر کالای بیشتری میآفریند، خود به کالای ارزانتری تبدیل میشود. به بیان مارکس، افزایش ارزش جهانِ اشیا نسبتی مستقیم با کاستن از ارزش جهان انسانها دارد. کارگر فقط کالا تولید نمیکند؛ بلکه خودش را نیز بهعنوان کالا تولید میکند. کار عینیتیافته که همان کالای تولیدشده است، خود کارگر را هم میبلعد. واقعیتیافتگی کار بهعنوان ازدستدادن واقعیت تا آن حد است که کارگر واقعیت خویش را تا مرز هلاکشدن از فرط گرسنگی از دست میدهد. کارگر هرچه بیشتر محصولی را تولید میکند، کمتر صاحب آن میشود و بیشتر زیر نفوذ محصول خود؛ یعنی سرمایه قرار میگیرد. فژ هرچه سود بیشتری برای شرکت محقق کرده، بیشتر به نابودی خودش کمک کرده است و به همین خاطر است که فکر میکند او را وادار کردهاند که قبر خودش را بکند. فژ اگرچه قربانی وضعیت موجود شده و در آستانه پیری طرد شده؛ اما باز هم میخواهد به وضعیت قبلی برگردد و جایگاه ازدسترفتهاش را بازیابی کند. او دختری جوان دارد که از طرفداران جنبش می 68 است و یکی از بحرانهای فژ هم فاصلهای است که میان خود و دخترش حس میکند. فژ قربانی سیستمی شده که همچنان از آن دفاع میکند و با تعجب از دخترش میپرسد چرا جامعه سرمایهداری باید نابود شود. بحران رابطه فژ با دخترش به بحران کاریاش اضافه میشود و فژ از یک سو دستوپا میزند تا دوباره جذب سیستم شود و از سوی دیگر تلاش میکند رابطهاش را با دخترش ترمیم کند؛ اما فاصله میان این دو پرشدنی نیست و دختر فژ ایدههایی انقلابی دارد و میخواهد نظام سرمایهداری را از بین ببرد؛ اما فژ درحالیکه با مناسبات همین نظام سرمایهداری نابود شده، درکی از تصورات و کارهای دخترش ندارد. بحرانی که فژ به آن دچار است، با فرم روایت پیوند دارد و شیوه دیالوگنویسی و فرم روایی ویناور در این نمایشنامه در ارتباطی دقیق با موضوعی است که روایت میشود. ديالوگهاي درهمتنيده و تودرتوی نمایشنامه که باعث گيجي و آشفتگي خواننده ميشود، بهنوعي نشاندهنده ذهنيت ازهمپاشیده فژ هم هست. ویناور چند اتفاق زندگی روزمره مثل بیکاری و تیرهشدن روابط خانوادگی و... را طوری کنار هم قرار داده که بحرانی بزرگ آفریده شده است. مترجم نمایشنامه در بخشی از مقدمهاش درباره این ویژگی «درخواست کار» نوشته: «قلم ویناور، با مونتاژ کلام و با درهمریختن زمان و مکان، این روزمرگی را به رئالیسم خاصی تبدیل میکند که مختص نگاه اوست: زیرکی نمایشنامهنویس در ساخت مونتاژی است که نمایشدهنده رویدادن چیزی در ذهن فژ است: قهرمان او موجودی لهشده از سوی دنیای بیرون نیست؛ بلکه خودآگاهی است که در هر لحظه، خوب یا بد، رابطه خود را با واقعیت بازمیسازد؛ آنهم درست در همان زمانی که به صورت کاملا عینی در حال نابودشدن با فشار همین واقعیت است. بهاینترتیب متن تئاتر مبدل به آخرین پیام، پیامی بینظیر، از یک خودآگاه میشود- از خودآگاه کشتیشکسته جامعه». در روایت ویناور چندصدایی جایگزین دیالوگنویسی مرسوم شده و به این خاطر است که در طول نمایش هر چهار شخصیت همواره روی صحنه حضور دارند و در آنِ واحد چند گفتوگو با هم پیش میروند. «درخواست کار» در سی قطعه نوشته شده و تأکید ویناور بر قطعه که اصطلاحی متعلق به موسیقی است، تأکیدی است بر فرمی که او در روایتش به کار برده است؛ فرمی که میخواهد نمایش را به سمت تئاتری شنیداری سوق دهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.