حمايت از واحدهاي فراوري نيازمند وحدت رويه
محمدباقر درّي* . محسن محمدخاني**
فراوري، در زنجيره ارزش صنايع معدني در مقايسه با اکتشاف و استخراج، پتانسيل بالايي در ايجاد ارزشافزوده دارد. محصول نهايي صنايع فراوري به صورت عمده ميتواند فلز با خلوص بالا (مس، طلا، فولاد و...)، ترکيبات شيميايي مورد نياز صنايع (کربنات ليتيويم، کربنات پتاسيم و...)، کک يا کانيهاي صنعتي باشد. در کارخانههاي فراوري، بسته به نوع فرايند، محصول نهايي يا محصولات مياني مانند کنسانتره، گندله و... توليد ميشود. ارزش افزوده ايجادشده، به محصول توليدي بستگی دارد و هرچه به محصول نهايي نزديکتر باشد، ارزش افزوده ايجادشده بيشتر است.سابقه برنامهريزيهاي معدني و کاوشهاي سيستماتيک و علمي در ايران، به قبل از جنگ جهاني دوم بازميگردد. در سال 1318 براي نخستينبار به همت مرحوم مهندس علي زاهدي بعد از برنامهريزي چندساله، اداره اکتشاف در کشور تأسيس شد تا پتانسيلهای معدني را بررسي کند و صنايع توليدي استراتژيک برای توسعه در کشور استقرار يابند. در اين راستا، آزمايشگاههاي سنگشناسي، فسيلشناسي، شيمي و کورههاي تسويه و ذوب تأمين شد. اطلاعات معدني که به صورت پراکنده و به زبانهاي مختلف درباره ايران وجود داشت، جمعآوري و کشور از ديدگاه اکتشافي به چند ناحيه تقسيم شد و در هر ناحيه يک زمينشناس، چند مهندس معدن و نقشهبردار مشغول اکتشاف شدند و سنگها و نمونههاي معدني به آزمايشگاههاي مرکز ارسال ميشدند تا آزمايش شوند. در سه سال، معادن بزرگي در آذربايجان، خراسان، کرمان، يزد، اراک و بلوچستان کشف شد. مرحوم زاهدي در همان ابتدا نگاه ويژهای به صنايع فراوري داشت و براي استقرار بسياري از صنايع، بهويژه صنعت توليد فولاد، برنامه مدونی نوشت. در سال 1321 به دليل جنگ جهاني دوم و اشغال کشور، اين فعاليتها متوقف شد. پس از نزدیک به دو دهه وقفه در اکتشاف سيستماتيک و هدفمند، در سال 1338 به همت مرحوم مهندس نصرالله خادم، سازمان زمينشناسي و اکتشافات معدني کشور تأسيس شد تا کاوشهاي زمينشناسي و معدني کشور ادامه پيدا کند.از آنجا که فراوري يکي از مهمترين ارکان زنجيره صنايع معدني است، همزمان با تأسيس سازمان زمينشناسي، آزمايشگاه و کارخانه نيمهصنعتي کانهآرايي و فراوري در سازمان زمينشناسي پايهريزي شد. در آن زمان، در بسياري از معادن بزرگ کشور ازجمله سرب و روي انگوران، معدنکاري با روشهاي سنتي و فراوري به روش سنگجوري انجام ميشد؛ در چنين شرايطي، بخش فراوري سازمان زمينشناسي با پايش معادن کشور، پتانسيلهاي قابل بهرهبرداري را شناسايي کرد. مطالعات کانهآرايي و فراوري پتانسيلها ازجمله مس سرچشمه، مس ميدوک، طلاي موته، سرب و روي انگوران و بسياري معادن ديگر، در آزمايشگاههاي کانهآرايي سازمان زمينشناسي انجام شد. همزمان با هدف تجهيز اين معادن، با شرکتهاي بزرگ معدني دنيا مانند دنور و آناکوندا تبادل اطلاعات شده و فلوشيتهاي پيشنهادي آنها مرکز مطالعه و ارزيابي قرار گرفت. انقلابي که از اواسط دهه 50 تا اواسط دهه 70 شمسي در صنايع فراوري کشور رخ داد و موجب تجهيز بسياري از معادن بزرگ کشور شد، بدون شک مرهون زيرساختها و تلاشهاي بخش فراوري سازمان زمينشناسي و اکتشافات معدني کشور و پيشکسوتان آن مانند دکتر آلاتان، مهندس رضا آصفي و مهندس احمد رهجو است.در کشورهاي توسعهيافته، به دليل پتانسيل بالاي توليد ارزش افزوده در صنايع فرآوري، توجه ويژهاي به اين صنايع ميشود. برای مثال، کشور ايتاليا و چين سنگهاي ساختماني را از معادن ايران به صورت بلوک خريداري کرده و پس از فراوري به بازارهاي جهاني عرضه ميکنند يا کشور ژاپن که بدون داشتن منابع و ذخاير سنگآهن و زغال، دومين توليدکننده بزرگ فولاد در دنياست. در ايجاد صنايع فراوري مواد معدني در يک کشور يا منطقه، دسترسي به ذخاير معدني و انرژي ارزان از اهميت ويژهاي برخوردار است؛ زيرا ظرفيتهاي تعريفشده در صنايع فراوري، غالبا بزرگ و اين صنايع بهويژه در بخش خردايش و نرمايش، انرژي درخور توجهي مصرف ميکنند. برای مثال، در مجتمع فراوري مس سرچشمه روزانه بيش از 40 هزار تن کانسنگ فراوري ميشود يا انرژي استفادهشده در صنايع تبديل آلومينا به آلومينيوم، به حدي است که در دو دهه اخير صنايع توليد آلومينيوم غالبا در کشورهاي حوزه خليجفارس تمرکز يافتهاند. ايران با داشتن هفت درصد منابع معدني دنيا و دراختيارداشتن منابع عظيم انرژي، پتانسيل خوبي در اين زمينه دارد. با توجه به موارد گفتهشده و ظرفيتهاي موجود در کشور، سياستهاي کلان دولتي باید ثبات داشته و بر وحدت رويه بر پايه تشويق و حمايت در ايجاد واحدهاي فراوري استوار باشند. همچنين تمرکز در راستای توليد محصولات جديد، بهويژه از کانيهاي صنعتي ميتواند نقش مؤثري در افزايش ارزش محصولات داشته باشد.در اين راستا، با بهرهگيري از نيروي متخصص جوان در کشور، استفاده از ظرفيت شرکتهاي دانشبنيان در حوزه صنايع معدني و جهتدهي تحقيقات دانشگاههاي بزرگ در مسيرهاي تخصصي و بهويژه در جهت رفع مشکلات صنايع فراوري کشور، ميتواند گامي مؤثر در جهت ارتقای سطح کمي و کيفي توليدات صنايع معدني کشور باشد.
در همين راستا، مديريت کانهآرايي و فراوري سازمان زمينشناسي و اکتشافات معدني کشور با بيش از نيمقرن تجربه در زمينه انجام پروژههاي مختلف تحقيقاتي- کاربردي و تحقيقاتي- پژوهشي بر روي انواع پتانسيلهاي معدني کشور و با داشتن زيرساخت آزمايشگاهي و نيمهصنعتي مناسب، آمادگي دارد با متخصصان ديگر سازمانها، ارگانها، معادن و بخش خصوصي در زمينههاي مختلف برای رفع مشکلات صنايع فراوري همکاري کند.همچنين اين مديريت با توجه به نقش حاکميتي خود، مسئوليت رصد و پايش چالشها و تحولات صنايع فراوري کشور، تحقيق و پژوهش در پروژههاي مورد نياز، تسهيل در دسترسي به اطلاعات صنايع معدني کشور از طريق جمعآوري و پردازش اطلاعات اين حوزه، معرفي و آموزش روشهاي نوين فراوري مناسب با اقليم و شرايط کشور و شناسايي و معرفي بستههاي اقتصادي به سرمايهگذاران را بر عهده دارد و در راستاي عمل به وظايف خود، همايشهاي تخصصي را برای فراهمسازي بستر انتقال تجربيات و اطلاعات برگزار ميكند.علاقهمندان و دستاندرکاران صنايع معدني، پژوهشگران و دانشگاهيان ميتوانند از امکانات آزمايشگاهي و کارخانه نيمهصنعتي مديريت کانهآرايي و فراوري سازمان زمينشناسي بازديد و از زيرساختهاي موجود براي ايجاد، توسعه يا بهبود صنايع فراوري بهرهبرداري کنند. *معاون اکتشاف **مديرکل دفتر کانهآرايي و فراوري سازمان زمينشناسي و اکتشافات معدني
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.