چهرهها در شاهنامه(3)
مهدی افشار- پژوهشگر
مرداس مرد نيكنام، گرانمايه، خداترس و مردمدوستی بود كه بر سرزمين نيزهگزار (يمن) حكم ميراند و از دوشيدنيها، چهارپايان هزاران داشت و بسيار كسان را به كار گماشته بود و دريغا كه پسري به نام ضحاك داشت، بيگانه با مهرورزي و آكنده از كين و خشم. اگرچه دلير و بيباك بود؛ اما دني و ناپاك بود و در زبان پهلوي او را بيوراسپ (دارنده 10 هزار اسب) ميخواندند:
كجا بيوراسپش همي خواندند/ چنين نام بر پهلوي راندند/ كجا بيور از پهلواني شمار/ بود بر زبان دري ده هزار روزي ابليس در ظاهر انساني نيكخواه به نزد ضحاك آمد و به لطافت و ظرافت بسيار سخن گفت به گونهاي كه ضحاك را شيفته خود گرداند و آنگاه او را گفت كه ميخواهد رازي را با او در ميان گذارد؛ به شرط آنكه سوگند خورد اين راز را با كسي بازگو نكند و ضحاك سوگند خورد به آفتاب كه تاريكي را ميدرد و به مهتاب كه شب را روشني ميبخشد و چون ابليس آسودهخاطر شد، به ضحاك گفت: «آيا درست است كه كسي جز تو بزرگ و حاكم اين سرزمين شود؟ اگر به اندرز من گوش فرادهي، اطمينان داشته باش در جايگاهي رفيع جاي ميگيري كه زيبنده آن هستي. كافي است با يك حركت پدرت را از سر راه برداري و خود جانشين او شوي». ضحاك گفت: «يك چنين عملي خلاف مروت و مردانگي است. راه ديگر پيشنهاد كن كه مقبول باشد» و ابليس در پاسخ گفت: «اگر به آنچه گفتم، عمل نكني، سوگندي كه خوردهاي، گريبانت را ميگيرد و تو خوار و زبون خواهي شد و پدرت ارجمند و در صدر باقي ميماند». بهاینگونه ضحاك تسليم ابليس شد و از او چاره كار خواست. ابليس گفت ميداند شباهنگام پدرش از خواب بيدار شده، به باغ ميرود و خدمتگاري او را با چراغ همراهي ميكند تا سر و تن بشويد و به نيايش بايستد و با موافقت ضحاك چاهي ژرف بر سر راه مرداس كندند و روي آن را با خاشاك و كاه پوشاندند و چون نيمهشبان مرداس پاي بر آن دامگه مرگ گذاشت، در اعماق چاه فرو غلتيد و در دم جان سپرد و ضحاك روزي چند، به تظاهر بر مرگ پدر مويه كرد و سپس جاي پدر بنشست. فرومانده ضحاك بيدادگر/ بدين چاره بگرفت جاي پدر/ به سر برنهاد افسر تازيان/ بر ايشان ببخشيد سود و زيان ابليس چون خامدستي و قدرتطلبي ضحاك را ديد، به او گفت اگر گوش به فرمان او دهد، هر آنچه در گيتي آرزو كند، خواهد يافت و كاري خواهد كرد كه سراسر جهان زير نگين پادشاهي او قرار گيرد و ضحاك كه از جام نوشين قدرت سرمست شده بود، دل به اميدها و نويدهاي ابليس بست. روزي چند بگذشت و ضحاك شادمان تكيه داده بر اريكه پدر، فرمان ميداد و آنگاه ابليس نيرنگي ديگر باخت. خود را به چهره جواني خوشسيما برآراست، به نزد ضحاك آمد و خود را خواليگر خواند و اظهار کرد در طبخ گواراترين و خوشطعمترين خوراكيها بيهمانند است. ضحاك او را پذيرفت و كليد خورشخانه را به او سپرد و ابليس در چهره و جامه خواليگر خوراكي تهيه ديد از گوشت مرغ كه ضحاك هرگز نظير آن را نخورده بود و چون خورشي را كه ابليس آماده كرده بود، خورد، خواليگر را بسيار ستود. در مقابل ابليس براي ضحاك آرزوي شادانزيستن كرد و قول داد كه روز ديگر خورشي سازد بسيار گواراتر و روز ديگر، خورشي از كبك و تزرو سفيد درست کرد و چون پادشاه تازيان آن خورشت را خورد، آنچنان دلبسته خواليگر شد كه فرمان داد هر آنچه او اراده كند، در اختيارش قرار دهند و سومين روز نيز با مرغ و بره از ضحاك پذيرايي كرد و در روز چهارم از گوشت گاو خورشتي فراهم آورد بينظير، آميخته به زعفران و گلاب و شراب كهنه كه در طول زمان پرورده شده بود و چون ضحاك دست در آن خورش كرد و پارهاي خورد، چنان خوشايندش شد كه به خواليگر گفت چه آرزويي در دل دارد، بگويد كه بيهيچ چونوچرايي ميپذيرد و ابليس گفت: «آرزويي غريب در دل دارم؛ اما خود را در آن جايگاه نميبينم كه آن آرزو را بازگو كنم؛ ولي اگر شاه آن خواسته را پذيرا شود، بر من منت نهاده است». ضحاك كه نميدانست چه نيرنگي در پس و پشت اين خواسته است، وعده داد كه آرزوي او را برآورده خواهد كرد و ابليس گفت شوق آن دارد بر شانههاي شهريار بوسه بزند و ضحاك مبهوت از اين آرزو، اجازه داد كه ابليس بر شانههاي برهنه او بوسه بزند و چون بوسه زده شد، سوزشي در شانهها ظاهر شد و كوتاهزماني بعد آن جوان خواليگر از برابر نگاه شاه ناپديد شد و زماني نگذشت كه از جاي بوسه، دو مار سياه ظاهر شدند كه او را سخت ميآزردند.
ضحاك كاردپزشكان را فراخواند و با تحمل درد و رنج آن دو مار را از شانه او جدا كردند؛ اما زماني نگذشت كه ماران مانند دو شاخه درخت كه بريده ميشوند، ديگربار سر برآوردند و پزشكان درمانده شدند كه با اين ماران اهريمني چه كنند. در اين هنگام بود كه ابليس ديگربار ظاهر شد، در چهره و جامه پزشكان و گفت كه اين بيماري را نيك ميشناسد و هشدار داد هرچه ماران را از شانه جدا سازند، مارهاي خطرناكتر و رنجآورتري ظاهر ميشوند و راه آرامکردن اين اهريمنصفتان خوراندن مغز انسان به آنهاست و چون مغز انسان را بخورند، از اين خوراك آرام ميگيرند و ديگر سوزشي ايجاد نميكنند و پس از مدتي نيز خواهند مرد و جاي زخم ترميم خواهد شد. به جز مغز مردم مدهشان خورش/ مگر خود بميرند از اين پرورش از آن روز به بعد، روز سپيد مردمان سياه شد و از ميان خلق خروشي برخاست؛ زیرا سپاهيان مردميخوار ضحاك، به هر بهانهاي جوانان را بازداشت ميكردند و سر ميبريدند و مغز آنان را درآورده، به مارهاي شانهنشين ميخوراندند و مارها روزي چند آرام ميگرفتند و ديگربار سر برميآوردند تا مغزي ديگر بخورند و ضحاك را به خود وانمينهادند. در درگاه ضحاك دو خواليگر نيكنفس به نامهاي ارمايل و گرمايل بود و اينان از ستمي كه بر مردمان ميرفت، سخت رنجيدهخاطر بودند و اندوه مردمان را در دل ميپروراندند. سپاهيان ضحاك هر گاه دو نفر را به جرمي واهي ميگرفتند تا بهاصطلاح مجازات كنند، آن دو خواليگر يكي را ميرهاندند و سپس گوسفندي را به جاي فرد رهاشده، ميكشتند و مغز او را با مغز انسان درميآميختند و اینگونه مارها را آرام ميكردند. از آن دو يكي را بپرداختند/ جز اين چارهاي نيز نشناختند/ برون كرد مغز سر گوسفند/ بياميخت با مغز آن ارجمند و آن كسي را كه آزاد ميكردند، به اندرز ميگفتند هرچه زودتر اين شهر را ترك گفته، به كوهستان رود و اينگونه هر ماه سی جوان از اين خواليگران زندگي دوباره مييافتند و چون تعداد اين جوانانِ زندگيبازيافته و راهي كوهستانشده به دويست نفر رسيد، آن دو خواليگر تعدادي بز و ميش در اختيار آنان قرار دادند تا خود به دامداري بپردازند و از اين مردمان كوهنشين نژادي برخاست كه ديگر به ياد نداشتند تخمهشان از كجا بوده است. از اين گونه هر ماهيان سي جوان/ از ايشان همي يافتندي روان/ چو گرد آمدي مرد از ايشان دويست/ بر آنسان كه نشناختندي كه كيست/ خورشگر بديشان بزي چند و ميش/ سپردي و صحرا نهادند پيش اما بيداد، حيات جاودانه ندارد و سرانجام به فرماندهي فريدون و همت آهنگري به نام كاوه، مردمان بر ضحاك خروشيدند كه خود حكايتي ديگر است و در داستان فريدون و ضحاك خواهد آمد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.