روايت چند لحظه کوتاه از ذوق کودکاني بيشناسنامه براي کفش نو
کفشهاي بيشماره بچههاي همتآباد
معصومه اصغري: ميخواهم کمکش کنم تا کفش را بدون جوراب و با پاي خيسشده از باران بپوشد، با کمي خجالت اول دولا ميشود که خودش کفش را به پا کند اما نميتواند. اما کمي بعد که نميتواند پايش را به گوشه شلوار خيسش ميکشد تا مثلا کمي تميزتر شود و پايش را به کمک من داخل کفش ميکند. پاچههاي سوزندوزيشده شلوار بلوچي که خيس و گلي شده را بالا ميگيرد تا کفش را در پايش بهتر ببيند و در جوابم که اندازه است؟ لبخندي ميزند. بيشترشان از صبح در حياط مدرسه منتظر مانده و خيس هم شدهاند. بيشترشان دمپايي به پا دارند و تجربهشان از کفش همين چندباري است که خيران برايشان کفش آوردهاند و حتي بيشترشان شماره پايشان را نميدانند. بعضيها هنوز کفش قبلي را سالم نگه داشتهاند و پايشان است. دخترها و پسرها فرقي در نداشتن کفش ندارند و در اين يک مورد تبعيضي نيست. بيشترشان يک جمله را تکرار ميکنند؛ يه شماره بزرگتر باشه! کفشها را در چند مدل و رنگ محدود و بدون شمارهاي رويشان سفارش دادهاند و بايد براي پاي هر کودک دختر و پسر جداگانه اندازه و شماره پايشان را حدس زد و اندازه گرفت. اينجا در همتآباد شهر زاهدان و در ميان مردمي دورافتاده از هر امکاني ديگر نوع و رنگ کفش از اولويت ميافتد و موضوع تنها داشتن کفش در اين سرماي زمستان است و فرصتي براي سليقه متفاوت دختران و پسران نمانده است. تنها زيرساخت موجود در اين نقطه از حاشيه شهر زاهدان برق است و نشانش تيرهاي برق اما برق مجاز براي همه خانهها نبوده و مابقي برق (برق گرفتهشده از تير برق به صورت غيرمجاز) گرفتهاند. کوچهها خاکي است و با زباله و نخاله پر شده و آب باران و فاضلاب خروجي خانهها در همين کوچه و ميان زبالهها روان است. آنچه از بيرون ديده ميشود؛ خانههايي نامتوازن، کج و کوله يا انباشتي از مصالح سرهمبنديشده در ميان تلفيقي از خاک و زباله و نخاله است. محدودههايي که ميگويند روستاست اما حومه شهر زاهدان هستند؛ محلهاي که به همتآباد معروف است و اهالي ميگويند شرايطي شبيه شيرآباد دارد و خودشان را با شيرآباد معروف شهر زاهدان مقايسه ميکنند. خانهها بدون سند و نصفه و نيمه و با ترکيبي دمدستي از هر گونه مصالحي که در دسترس بوده ساخته شدهاند. کوچهها نام ندارند، يعني اين خرابههاي حاشيه شهر انگار جزء شهر نيستند که بخواهند نامي داشته باشند! بلاتکليفي اين ميان وجود دارد؛ اداره برق، تيرهاي برق را آورده و به اين مردمان محروم برق را رسانده اما باقي موارد امکانات نيامدهاند؛ يعني اين مردم وجود دارند اما رسميت ندارند. آسمان ابري و هوا سرد است و دستهاي کبوتر از بالاي سر مدرسه آفتاب فوج ميزند و آنطرفتر روي بامي کوتاه مينشيند. پسربچهها چشمشان با کبوتران ميچرخد اما حواسشان به تازهواردان و محموله کفش واردشده هم هست. از ساعتها قبل منتظرند تا کفشها برسند. بعضي بيرون مدرسه ايستادهاند و برخي در حياط و معلمها خيلي نتوانستهاند از پس پسربچههاي پرشيطنتي که يک جا بند نميشوند بر بيايند. بيشترشان در اين سرما همان لباس بلوچي را بر تن دارند و با دمپايي نصفه و نيمه در حياط بازي ميکنند. به مدارس بعدي رسيدهايم و با آمدن ما همه حواسشان از بازي و شيطنت به آدمهاي جديد است. يکي يکي جلو ميآيند و با لبخند سلام ميکنند. بعضي از دخترها که براي کلاسهاي بالاتر هستند چادرهاي مخمل مشکي بر سر دارند و عقبتر ايستادهاند اما کوچکترها با مقنعه و روسريهاي لنگه به لنگه سروکلهزنان بازي ميکنند. از حياط به داخل مدرسه و کلاسهايي که بچهها منتظر نشستهاند ميروم. موقع ورود همگي از پشت نيمکتهايي که چهار يا پنج نفره پشتشان نشستهاند، بلند ميشوند و با آخرين صدايي که از گلويشان بيرون ميآيد صلواتي را همراه با متني ادامهدار همراهش ميخوانند و همانطور ايستادهاند تا معلمشان بگويد كه بنشينند. تا همين حالا اين جمعيت پراشتياق و غيرقابلکنترل را به بهانه گرفتن کفش مثل آتشفشان خاموش پشت نيمکت نگه داشتهاند. پيشدبستاني و دبستان دخترانه «باغ ستارهها» و پيشدبستاني و دبستان پسرانه «بنيامين» جزء مدارس حمايتي يا اجارهاي هستند که براي کودکان بدون شناسنامه بازمانده از تحصيل پيشبيني شدهاند. مردم اين محدودههاي بلاتکليف شهر زاهدان را بيشتر افغانها يا بلوچهايي که از پدر يا مادر ازدواجكرده با افغانها يا ساير گروههاي محروم مردم و کارگران تشکيل ميدهند که همانند بسياري از مناطق حومهاي در شهرها محملي براي انواع آسيبها و جرائم نيز هست. بچهها ايستادهاند و شعرها و سرودهايي که گروهي حفظ کردهاند را براي تازهواردان ميخوانند. معلم ميگويد کلاساولي هستند ولي وقتي به نيمکتهاي چهارنفره نگاه ميکنم دختربچههايي بزرگتر از سن کلاس اول در کلاس هستند. اينها دختران بازمانده از تحصيلي هستند که امکان تحصيل در هفتسالگي را نداشتهاند و حالا با وجود دسترسي به اين مدارس از همين امکان ابتدايي تحصيل استفاده ميکنند تا حداقل سواد را داشته باشند. صدا در فضاي سالن کلاسها پيچيده: 37 بده! اين 32 نميخوره به پاش! 30 داري به من بدي؟ خيران که جمعي از کشتيگيران هستند تلاش ميکنند تا شخصا کفشها را به پاي بچهها کنند تا اندازه باشد و زودتر اين جمعيت منتظر را به خانهها بفرستند. تعداد زيادي از آنها شماره پايشان را نميدانند و در اين سالها با دمپايي يا کفش بزرگترهايشان راه رفتهاند و حالا هم ذوق کفش دارند، هم دوست دارند کفش اندازه پايشان باشد. در همتآباد نه خانهها، نه آدمها، سند و شناسنامه ندارند؛ زندگي در حاشيه آنها را به تودهاي پرآسيب تبديل کرده که هم ديگران از آنها و هم آنها از ديگر بخشهاي شهر و مردمش دوري ميکنند. عموم مردم مجبور به قاچاق يا فروش مواد مخدر شدهاند و سطحي ابتدايي از زندگي کارگري و زبالهگردي هم وجود دارد. بيشتر پسربچهها زودتر از سنشان بزرگ شدهاند و از سني کم کودک کار بودهاند و اين بزرگشدن را در نوع رفتارشان که شبيه بچههاي همسنشان نيست، ميتوان ديد. يکي از خيران که از اهالي شهر زاهدان است، به «شرق» ميگويد: «عموم اين بچهها کودکان کار هستند و حتي موارد خلاف و بزهکاري هم دارند ولي همين چند کلاس را هم ميآيند ياد بگيرند تا حداقل کمترين محاسبات اقتصادي و موضوعات لازم براي زندگي روزمره را بدانند؛ بهویژه براي دخترها که خيلي زود و در سن کم ازدواج ميکنند و خيلي زود و در سن کم بچهدار ميشوند، لازم است کمي سواد داشته باشند تا حداقل بتوانند مثلا نوشتههاي روي داروها را ياد بگيرند و بتوانند از بچههايشان مراقبت کنند». اين محلات وجهه عمومي خوبي حتي در ميان مردم زاهدان هم ندارند و به همين دليل کمي که وضع مالي خانوادهاي خوب شود يا تحصيلکرده باشند، در اين محلات پرآسيب نميمانند و به محلاتي مثل خيام و زيباشهر ميروند و بهکل خودشان را از اين بخش شهر جدا ميکنند. تلاش ميکنم يکي از کلاسهايي که پسربچهها هستند را تا رسيدن نوبتشان براي کفش سرگرم کنم اما کار سختي است، مخصوصا که زبان بلوچي اينجا غالب است و بيشترشان با همين زبان با هم حرف ميزنند و چيزهايي ميگويند و ريز ريز ميخندند که من نميفهمم. پسربچهها توي مدرسه بهراحتي ناس همراه دارند، يکيشان بدون نگراني جلوي من از پاکتي پلاستيکي تکهاي ناس (گياهي سبزرنگ) را پشت لبش ميگذارد و شروع به جوکگفتن ميکند. رانندهاي که با ما آمده است، ميگويد اين موضوع عاديترين رفتار است براي اين بچهها که فروش مواد دور و برشان هر روز و هر لحظه اتفاق ميافتد. بچهها پارکي اطرافشان ندارند و بيشترشان بازي با توپ توي همين گلولاي خيابان را تفريحشان معرفي ميکنند. البته گويا تفريح بيشتر پسرها و مردان اين محلات کفتربازي است و همه جا يا قفسهاي فروش کبوتر را ميبيني يا فوج کبوترها را که بالاي سرت در آسمان چرخ ميخورند. انواع قاچاق را در منطقه و خيابانهاي مجيديه و آزادي که مثلا خيابانهاي اصلي شيرآباد هستند، ميبينيم؛ از مرغ زنده تا سوخت و مواد مخدر و چون زندگي اين مردم رها شده است، با همين قاچاق ميگذرد. نميتوان به اين چرخه ناقص دست برد و يک تکه را جدا کرد و مقصرشان دانست. مدرسهاي که ابتدا سراغش رفتيم، مدرسه دخترانه آفتاب است و در هر شيفت 170 دختر را تا سطح ششم پوشش ميدهد. اينها مدارس اجارهاي است و بچههاي بازمانده از تحصيل اينجا ميآيند؛ مدارسي که با حداقل امکانات و در حد کمک ماهانه براي اجاره که از سوی آموزش و پرورش پرداخت ميشود، اداره ميشوند. براي حقوق معلمان اين مدارس حدود 200 يا 250 هزار تومان پرداخت ميشود و مسئولان هيچ تعهد ديگري ندارند، چون بچهها بدون شناسامه هستند و آنها را در مدارس عادي راه نميدهند و در نتيجه همين که چنين فضايي وجود دارد، يک آپشن حساب ميشود. تعداد اين مدارس در محدوده شيرآباد، همتآباد و حليمآباد بيشتر است، ولي در مناطق ديگر شهر زاهدان هم فعال هستند. بعضي از بچهها و بهویژه دختران شناسنامهدار که مسيرشان دور است، ميتوانند جاي مدارس عادي، به اين مدارس بيايند. ولي برعکس نميشود و بدون شناسنامهها بدون مدرک به مدارس عادي نميروند چراکه عمده اينها افغان، يا بلوچهاي حاصل ازدواجهاي شرعي و ثبتنشده با افغانها يا بلوچهاي پاکستان هستند که سند هويتي ندارند. در موارد زيادي پدر، شناسنامهاي خريده و زندگي ميکند اما بچهها شناسنامه ندارند. قديمترها پدرها و پدربزرگهايشان اصلا دنبال شناسنامه نبودند که مثلا سربازي نروند اما حالا که شناسنامه در جامعه ارزشدار شده و خيلي از خدمات را با شناسنامه ميدهند، مجبورند دنبال شناسنامه باشند. هر چند خيلي مواقع ثبت احوال اين شناسنامههاي خريدهشده را پيدا ميکند و دادگاهي ميشوند. اما داستان شناسنامهنداشتن براي دخترها فرق دارد؛ اصلا مهم نيست آنها شناسنامه داشته باشند، چون در سن پايين و حدود 11 يا 12سالگي به بعد معمولا ازدواج ميکنند و براي ادامه جريان زندگي در خانه شوهر هم شناسنامه نميخواهند. معلمها بچهها را بهخط کردهاند تا زير سايبان حياط مدرسه بمانند و خيس نشوند و بعد از باران برگردند. جعبه کفشها را توي بغلشان گرفتهاند و دلشان نيامده کفشهاي نو را توي اين گلولاي باراني پايشان کنند. با همان شور و شيطنت آن گوشه از حياط را شلوغ کرده و حال و هواي مدرسه را تغيير دادهاند. اين يعني اين بچههای بيشناسنامه و بيکفش، بيمدرسه دولتي و امکاناتش و بيهويتيای که سالهاست از اجدادشان تا امروز بلاتکليف است، شادند و زندگي ميکنند و همتآباد در خاکستريترين صورت ممکن زنده است... .
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.