آیا سرطان درمان میشود؟!
پوريا ناظمي
پزشکان برای نخستینبار در ایالات متحده از ابزار ویرایش ژنی کریسپر برای کمک به بیماران سرطانی استفاده کردند. اگرچه این آزمایش فوقالعاده محدود و نیازمند مطالعات بیشتر و تحقیقات تکمیلی است، اما به اعتقاد محققان نخستین نتایج، چشمانداز امیدوارکنندهای را پیش روی این روش قرار داده است.
هدف: اطمینان از کریسپر هدف اصلی این آزمایش ویرایش ژنتیکی برای مقابله با سرطان بیش از اینکه بر بخش درمان تمرکز داشته باشد بر نشاندادن امن و بیخطربودن استفاده از این روش ویرایش ژنی در بیماران سرطانی متمرکز بود. اگرچه پیش از این برخی از محققان چینی اعلام کرده بودند که از این ابزار در تحقیقات خود برای درمان سرطان استفاده کردهاند، اما این نخستینبار است که نتایج اینچنین آزمایشی بر اساس استانداردهای آزمایش بالینی موجود در ایالات متحده اعلام شده و در اختیار محققان قرار میگیرد. هدف محققان این است که با کمک این روش در نهایت بتوانند با ویرایش مقطعی ژنها بدن بیمار را برای مقابله با سرطان و نابودی آن مهیا کنند تا بدن بتواند بر سرطان غلبه کند؛ به عبارت دیگر این روش را باید نوعی «ژندرمانی» در نظر گرفت. نخستین نتایج نتایج اولیه این آزمایش که روی سه بیمار انجام شده است، خبر از آن دارد که این روش ویرایشی، ممکن و بیخطر است؛ اگرچه برای بررسی اینکه تا چه حد این روش میتواند به مبارزه علیه بیماری کمک کند نیازمند زمان، نمونهها و آزمایشهای بیشتر است. به گزارش نیویورکتایمز، هر سه بیماری که این آزمایش روی آنها صورت گرفته است در دهه هفتم زندگی خود هستند و از سرطانهای پیشرفتهای رنج میبرند که با وجود درمان با روشهای رایج، نظیر پرتودرمانی، عمل جراحی و شیمیدرمانی، روند پیشرونده بیماری آنها ادامه داشته است. به گفته دکتر ادوارد استادمائر، رئیس بخش سرطانهای بدخیم بیمارستان دانشگاه پنسیلوانیا، هر سه بیمار، 9 ماه بعد از انجام این آزمایش روی آنها زنده و در شرایط پایدار هستند. دو نفر از آنها مبتلا به سرطان خون و سومی مبتلا به سارکوما است که نوعی سرطان نادر بوده و بافتهای همبندی را هدف قرار میدهد. کریسپر چیست؟ این آزمایشها و نمونههای مشابه، گامهای نخستین در توسعه روش درمانی نوینی است که به مدد ویرایش ژنها صورت میگیرد. کریسپر ابزاری نسبتا تازه است که از آن برای ویرایش ژنتیکی استفاده میشود. این واژه در اصل از سرواژههای عبارت «تناوبهای کوتاهِ پالیندرومِ فاصلهدارِ منظمِ خوشهای» تشکیل شده است و بخشی از ساختار دفاعی تطابقپذیر در باکتریها و خانواده آرکیا (باکتریهای باستانی یا باستانیان) است. این ساختار در واقع زنجیرهای از دياناي ژنوم مواد هسته این باکتریها است که میتواند دياناي ویروس مهاجم را شناسایی و آن را نابود کند. عمده شهرت كريسپر به این موضوع برمیگردد که در ترکیب با آنزیمی به نام كَس9 و با استفاده از یک راهنمای آراناي میتوان این دستگاه را برنامهریزی کرد تا در دياناي موجودات مختلف به دنبال یک رشته و توالی مشخص از آن دياناي گشته، آن بخش را مانند قیچی از بدنه دياناي جدا کرده و سپس آن را با حروف دیگری که در این سیستم برنامهریزی میشود، جایگزین کند. این ساختار که به كريسپر-كَس9 معروف است یکی از قویترین، ارزانترین و پردامنهترین ابزارهای ویرایش ژنتیکی تاکنون را فراهم آورده است؛ بهویژه اینکه قابلیت مهم و کمنظیری دارد که میتواند این تغییرات را بر ژنهای وراثتی اعمال کند؛ بدین ترتیب چنین تغییراتی میتواند برای نسلهای بعد نیز اعمال شود. البته در این آزمایش فقط از ساختار کریسپر استفاده میشود که به قطع رشته دياناي میپردازد و حروف حذفشده با نمونه دیگری جایگزین نشده است. محتوای آزمایش یکی از نگرانیها در استفاده از كريسپر برای درمانهای انسانی، دقیقبودن عملکرد این ماشین ویرایش ژنی است و به دلیل تازهبودن این فناوری دانشمندان نگران این هستند که مبادا عوارض جانبی ناشناختهای در استفاده از آنها وجود داشته باشد. به همین دلیل هم در این آزمایشها، محققان این ماشین کریسپری را درون بدن بیماران رها نکردند. آنها در عوض سلولهای تي را که بهنوعی سربازهای ساختار دفاعی بدن هستند، از جریان خون بیماران خارج کردند و در بیرون از بدن مورد ویرایش کریسپری قرار دادند تا سه ژنی را که ممکن بود در توانایی این سلولها برای مبارزه با این سرطانها اختلال ایجاد کند، حذف کنند. در مرحله بعد محققان این سلولها را به ویروسی مجهز کردند که بهطور خاص به این سلولها کمک میکرد تا به هدفی به نام NY-ESO-1 حمله کنند. NY-ESO-1 نام پروتئینی است که در سلولهای سرطانی یافت میشود. آنها سپس ماشین زیستی کریسپر را از این نمونه خارج کردند و آن را به بدن برگرداندند. به گفته محققان به محض تزریق این سلولها به بدن رشد سلولی بیماران همانطور که پیشبینی میشد، بین ۱۰ تا ۱۰۰هزار مرتبه افزایش پیدا کرد. از آن مهمتر این سلولها بدون اینکه اثر جانبیاي داشته باشند در بدن باقی مانده و تا 9 ماه بعد از تزریق هنوز به فعالیت خود ادامه میدهند. بدین ترتیب در صورت ثمربخشبودن این روش درمانی یکمرحلهای خواهد بود و نیاز به تکرار درمان ندارد، چراکه سلولها به همین ساختار درون بدن بازتولید میشوند. *** اكنون سؤال مهم پیش روی دانشمندان این است که آیا این روش -که به نظر میرسد امن است- توانسته واقعا با سرطان مبارزه کند؟ این مرحلهای از تحقیق است که درحالحاضر در حال رخدادن است و انتظار میرود تا یک ماه دیگر نتایج آن مشخص شود. مراحل بعدی این روند آزمایشی، تکرار آن بر بیماران بیشتر و همچنین استفاده از ویروسهای دیگر کمکی است. این نخستینباری نیست که از روشهای ویرایش ژنی برای درمان سرطان استفاده میشود. تفاوت مهم، استفاده از فناوری کریسپر است که توان بالایی داشته و مشکلات کمتری نسبت به روشهای قبلی دارد. نتایج این تحقیق ماه آینده در کنفرانس انجمن سرطانشناسی آمریکا ارائه خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.