برنامههای آموزشی در صدا و سیما
مسعود مُشیِّدی. مدرس دانشگاه
نقش مهم صدا و سیما بهعنوان یک رسانه پرمخاطب اجتماعی و یک نهاد تأثیرگذار ارتباطی، در شکلگیری و هدایت افکار عمومی جامعه بر هیچ کس پوشیده نیست. گستردگی دامنه فعالیتهای این نهاد تقریبا به نوعی با همه مسائل جامعه گره خورده است بهطوریکه ردپای تأثیرات آن را میتوان در همه شئونات زندگی مردم از ورزش، سیاست و اقتصاد گرفته تا هنر، فرهنگ، آموزش و سرگرمی مشاهده کرد. این درجه از گستردگی هم به لحاظ طیف متنوع برنامههایی که این نهاد برای سلایق اقشار مختلف جامعه ارائه میدهد و هم به دلیل ضریب نفوذ بالایی که برنامههای آن در جامعه دارد، شایان توجه بسیار زیاد است و از اینرو وظیفه سنگینی را بر دوش دستاندرکاران و برنامهسازان آن قرار میدهد. طبیعتا برآوردهکردن همزمان همه علائق و سلایق افراد یک جامعه از رهگذر یک میکروفن رادیویی یا قاب تلویزیونی کار آسانی نیست، ولی تلاش برای جذب حداکثری مخاطب و برآوردهکردن نیازهای آنان از طریق ارائه برنامههای مناسب میتواند از اولویتهای این نهاد باشد، کمااینکه به نظر میرسد در بسیاری از زمینهها، صدا و سیما توانسته است به این مهم دست یابد، اما در لابهلای برنامههای خوب و مفیدی که این سازمان ارائه میدهد، بعضا برنامههایی به روی آنتن میرود که جای بسی تامل و درنگ دارد. نمونه بارزی از این برنامههای تأملبرانگیز، برنامههای آموزشی کنکور است که در قالب عناوین مختلف از صدا و سیما پخش میشود. بهجرئت میتوان گفت اولینباری که ایده پخش برنامههای آموزشی از طریق صدا و سیما مطرح شد، بسیاری از متخصصان و کارشناسان آموزشی آن را به فال نیک گرفته و اقدامی مهم در جهت برقراری عدالت آموزشی قلمداد کردند. حامیان این طرح بر این باور بودند که با توجه به ضریب نفوذ بالایِ تلویزیون در بین خانوادههای ایرانی، میتوان با بهرهگیری از استادان مجرب و توانمند در عرصه آموزش، گامی در جهت ارتقای توان علمی دانشآموزانِ مناطق دورافتاده و کمتربرخوردار کشور برداشت و آنان را پا به پای دانشآموزانِ مناطق برخوردار به جلو هدایت کرد. نفس این ایده بسیار خوب و درخور تقدیر بود و در ابتدای امر، کار با همان نیتی پیش میرفت که مدنظر کارشناسان متعهد و دلسوز رسانه ملی بود. استقبال مخاطبان از این دست برنامهها تا جایی پیش رفت که مسئولان صدا و سیما را بر آن داشت تا یک شبکه مستقل به نام «شبکه آموزش» را به این امر اختصاص و دامنه موضوعات خود را بیشتر و بیشتر گسترش دهند. تا مدتی اوضاع به همین منوال ادامه یافت، اما کمی بعد حال و هوای برخی از این برنامهها از حالت آموزشی صرف خارج شد و رنگ و بوی تجاری به خود گرفت. کمکم تبلیغات برخی مؤسسهها و مدرسان کنکور در گوشه و کنار قاب تلویزیون به شکل آشکار و نهان به چشم میخورد و دیگر تدریسها حالت سابق را نداشت و شکل قطرهچکانی به خود گرفته بود، بهطوریکه بخش کوتاهی از یک مبحث آموزشی بهصورت خیلی فانتزی و اجمالی توضیح داده میشد و پس از آنکه حس کنجکاوی و اشتیاق دانشآموز برانگیخته میشد، آدرس ادامه آن مبحث به کتاب یا مجموعه آموزشی آن مؤسسه یا مدرس ارجاع داده میشد. متأسفانه این نوع روش تدریس اکنون وضعیت ناگوارتری به خود گرفته و برخی مدرسانِ این برنامهها با بهرهگیری از انواع ترفندهای روانشناختی و با توسل به انواع تبلیغات خلاف قاعده و پرآبوتاب که بهطور ضمنی و ماهرانه در لابهلای یک جلسه تدریس گنجانده میشود، بهطور ناخودآگاه این تفکر را در دانشآموزان و نهایتا خانوادهها القا میکنند که تنها راه رسیدن به موفقیت، نه معلم و نه مدرسه، بلکه خرید محصولات آنهاست. ترفندهایی مانند دادن مشاوره رایگان با ارسال فلان عدد به فلان شماره که فقط هدف آن تطمیع دانشآموز برای برقراری ارتباط با آن مؤسسه و سپس جذب و متقاعدکردن او برای خرید یک محصول خاص است، نمونهای از این دست است. بهرهگیری از شگردهای روانشناختی-انگیزشی بخش دیگری از عملیات روانی است که این مؤسسات از طریق رسانه ملی به خورد مخاطب خود میدهند. بهعنوان نمونه، برخی از این برنامهها تلاش میکنند با سادهانگاری بیش از حد برخی مباحث و تشریح چند مثال ساده این امید را در دل برخی دانشآموزان ضعیف و کمکار بهوجود آورند که با استفاده از این محصولات میتوانند یکشبه ره صدساله را بپیمایند و به دور از کلاس و معلم در کمترین زمان و با صرف کمترین انرژی و هزینه به اهداف خود برسند. استفاده ابزاری از برخی رتبههای برتر کنکور سنوات گذشته در برنامههای تلویزیونی و اظهارات خلاف واقع برخی از آنها که تنها دلیل موفقیتشان را استفاده از امکانات فلان مؤسسه کنکور میدانند، بخش دیگری از این داستان است. اما در طرف دیگر این ماجرا خانوادههایی هستند که بنا بر اعتماد به رسانه ملی بر این باورند که هر مدرس یا کارشناسی که در رادیو یا تلویزیون فرصت حضور پیدا میکند، بیشک از سرآمدان آن رشته است و حتما از فیلترهای صحیحی رد شده که توانسته است چنین تریبونی را در اختیار بگیرد و بنابراین هر چه میگوید ادعای درستی است. اینجاست که والدین احساس میکنند فرصت مغتنمی برای موفقیت فرزندشان به وجود آمده که بهتر است آن را امتحان کنند و همین نگرش باعث رویآوردن آنها به خرید یک محصول آموزشی خاص و نهایتا سودآوری کلان برای یک مؤسسه میشود. خلاصه کلام آنکه با وجود رسانههای جمعی و ارتباطی متنوع در جامعه (مانند روزنامهها، مجلات، اینترنت و...) باز هم راحتترین و کمهزینهترین راه دسترسی به اطلاعات از سوی عامه مردم، صدا و سیما و برنامههای آن است. در اینکه در کشور ما مردم بابت استفاده از برنامههای رادیو و تلویزیون پولی پرداخت نمیکنند و صدا و سیما ناچار است برخی هزینههای ساری و جاری خود را از طریق پخش آگهیهای بازرگانی و برنامههای مشارکتی تأمین کند، هیچ شکی نیست، اما نکته اینجاست که هر تبلیغ یا هر نوع محتوای آموزشی نباید بدون ارزیابی و نظارت کارشناسانه به مردم خورانده شود. اگر قرار است در قبال تدریسی که یک مؤسسه یا فرد خاص در صدا و سیما انجام میدهد تبلیغی صورت گیرد، این تبلیغ نباید بر متن کار غلبه کرده و سوهان روح و روان مخاطب شود و یا دانشآموز را از مسیر عادی آموزش که همانا کتاب درسی و سیستم آموزشی مدرسه است، گریزان کند. پخش برنامههای آموزشی بهویژه برنامههای درسی در صدا و سیما اقدام بسیار مبارک و خجستهای است که جای بسی تقدیر دارد، اما با لحاظ جمعیت چندمیلیونی دانشآموزی در کشور ما، این عرصه نباید با غفلت مسئولان متعهد و دلسوز، جولانگاه افراد کاسبپیشه و نگاه سودجویانه و بازاری آنان باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.