|

فانوس‌هایي در گورستان ستارگان

احسان سنايي

بيش از 50 سال از کشف تصادفي نخستين «تپ‌اختر» مي‌گذرد؛ اجرامي آسماني که در اين نيم‌قرن، نه‌فقط به شاهدي بر مکانيسم مرگ ستارگان سنگين‌وزن بدل شدند بلکه زمينه را براي باور به وجود سياه‌چاله‌ها، کشف نخستين سيارات فراخورشيدي و اثبات غيرمستقيم يکي از کليدي‌ترين پيش‌بيني‌هاي نظريه نسبيت عام اينشتين نيز فراهم کردند. همچنين مي‌توان ماجراي پرافت‌وخيز کشف اين اجرام مرموز آسماني را نيز مصداقي کلاسيک از سازوکار اکتشاف علمي و به‌ويژه نقش خرد جمعي در پيشبرد آن قلمداد کرد؛ نقشي که در اين خصوص، سهم قابل‌توجهش از آنِ يک زن بود. از ديد برخي، کشف تپ‌اخترها را مي‌توان بزرگ‌ترين کشف اخترفيزيکي قرن بيستم خواند؛ نه‌فقط ازاین‌رو که زمينه را براي اهداي نخستين جايزه نوبل فيزيک به يک اخترفيزيک‌دان فراهم ساخت بلکه ازاین‌رو که نگاه ما را به جهاني سراسر متفاوت از آنچه پيش‌تر تصور مي‌شد، گشود. تپ‌اخترها راهنمايي بودند براي ورود به جهاني که ستارگان پس از مرگشان در آن زيست مي‌کنند و قواعد و عرفيات علم قديم چندان به کار توصيف آن نمي‌آيد. در اين مقاله سعي خواهد شد تا نخست با ارائه شرحي مختصر از ماجراي پرافت‌وخيز کشف تپ‌اخترها مروري بر زمينه‌هاي پذيرش واقعيت اين اجرام در بين جامعه علمي صورت گيرد و به همين پشتوانه، سپس زمينه براي سياحتي مختصر به جهان پس از مرگ ستارگان براي خواننده ميسر شود.

کشف تپ‌اخترها چشم‌انداز پس از جنگ؛ ظهور اخترشناسي راديويي و معماهاي جديد: دهه‌هاي نخست پس از جنگ جهاني دوم را به حق مي‌توان دوران طلايي «اخترشناسي راديويي» قلمداد کرد؛ شاخه‌اي از علم اخترشناسي که به بررسي آسمان در امواج راديويي مي‌پردازد. پيشرفت‌ها از زمان کشف تصادفي نخستين منبع راديويي آسمان در سال ۱۹۳۱ تا قريب به 15 سال بعد که آتش جنگ فرونشست، نويد کشف هيچ چشم‌انداز جذابي را از اين پنجره نوظهور به آسمان نمي‌داد. اما با تأسيس دپارتمان‌هاي اخترشناسي راديويي در دانشگاه‌هاي اروپا به همت مهندسين و فيزيک‌داناني که درگذشته به پيشبرد فناوري رادار و تأسيسات پيچيده مخابراتي در بحبوحه جنگ ياري رسانده بودند و همچنين به‌خدمت‌گرفتن آنتن‌ها و گيرنده‌هاي قوي جنگي در جهت مقاصد پژوهشي، افقي تازه فراروي اين رشته نوظهور تعريف شد؛ به‌طوري‌که پيشرفت‌هايي که در تنها چند دهه در اين حوزه به وقوع پيوست، تنها قابل‌مقایسه با دستاوردهاي سال‌های نخست پس از رواج تلسکوپ‌هاي نور مرئي بود. از جمله کشفيات مهم اين دوره مي‌توان به کشف «کوازار»ها اشاره کرد؛ منابعي فوق‌العاده درخشان در امواج راديويي که در آن مقطع، ماهيت دقیقشان به دليل توان تفکيک پايين راديوتلسکوپ‌هاي وقت در هاله‌اي از ابهام بود. از طرفي تعيين موقعيت دقيق اين اجرام در آسمان و بنابراين جست‌وجو در پي ردپاي احتمالي‌شان در ساير بخش‌هاي طيف نور نيز با توان تفکيک اندک ابزارآلات رصدي موجود ميسر نبود. همين مسئله به دستمايه‌اي براي رقابت دپارتمان‌هاي اخترشناسي راديويي به‌منظور تعيين ماهيت اين اجرام بدل شده بود. در سال ۱۹۶۲، اخترشناس بريتانيايي سيريل هَزارد موفق شد با ثبت زمان دقيق اختفاي يک کوازار در پشت قرص ماه، مختصات دقيق اين جرم را در آسمان مشخص کند. اما رصدهاي اين نقطه در نور مرئي چيزي را نشان نمي‌داد، جز ستاره‌اي کم‌فروغ که نور آن از خطوط طيفي نامتعارفي تشکيل شده بود. يک سال بعد، اخترشناس آلماني مارتِن اشميت متوجه شد که اين خطوط طيفي مرموز در واقع همان خطوط طيفي متعارف عناصر هیدروژن و هليوم هستند که به طريقي مرموزتر به سمت قرمز طيف جابه‌جا شده‌اند. اين پديده که به «قرمزشدگي کيهاني» معروف است، حکايت از گستره فضاي مابين ما و جرم مدنظر دارد؛ به‌طوري‌که هرچه اين گستره بيشتر باشد، تأثير انبساط فضا بر نور عبوري از آن نيز محسوس‌تر خواهد بود. اين تأثير، به شکل افزايش طول موج نور و نقل مکان مشخصه‌هاي طيفي آن به سمت قرمز طيف نمود خواهد يافت. با اين حساب، طيف کوازارها دلالت بر فاصله سرسام‌آور آنها با ما داشت؛ فاصله‌اي ده برابر بيشتر از آنچه تا به آن مقطع اساسا محدوده جهان هستي قلمداد مي‌شد. جهان يک‌شبه ده‌برابر شده بود و وسعت فاصله اين اجرام ناشناخته به حدي بود که با بزرگ‌ترين تلسکوپ‌هاي زمان نيز امکان تشخيص ساختار و حتي شکل دقیقشان وجود نداشت. در چنين شرايطي، آنتوني هيوويش، از استادان وقت اخترفيزيک راديويي دانشگاه کمبريج، رهيافتي هوشمندانه را براي تعيين ابعاد کوازارها پيشنهاد کرد. ايده اين بود که چنانچه پرتوهاي راديويي از بين يک محيط باردار بگذرند (مثلا توده‌هاي گاز بارداري که پيوسته از خورشيد خارج مي‌شوند و به «باد خورشيدي» معروف‌اند)، مسيرشان دچار انکسار خواهد شد (مانند شکست نور در آب). ابعاد توده‌هاي باد خورشيدي نيز مانند امواج متحدالمرکزي که پس از تماس نوک انگشتمان با سطح آب انتشار مي‌يابد، با فاصله‌گرفتن از خورشيد، افزايش مي‌يابد. همين تلاطم موج‌گونه باد خورشيدي مي‌تواند نور اجرام راديويي آسمان را از ديد ما دچار «سوسوزدن» کند. سازو‌کار اين پديده، دقيقا شبيه به شکستن نور ستارگان در جو متلاطم زمين و بنابراين سوسو‌زدن آنهاست. اما چنانچه ابعاد ظاهري منبع مدنظر از ابعاد ظاهري اين توده‌هاي متلاطم تجاوز کند، سوسوي منبع متوقف خواهد شد. به‌عنوان يک نمونه ساده‌تر، حين رانندگي در ايام گرم تابستان، تصوير خودروهاي دوردستي که از روبه‌رو به ما نزديک‌ مي‌شوند، به‌ دليل انکسار در جريانات هواي گرم برخاسته از سطح داغ جاده، در ابتدا حالتي متلاطم و سراب‌گونه دارد اما به مجرد نزديک‌تر شدن خودرو (و افزايش ابعاد ظاهري آن)، اين تلاطم از ميان مي‌رود. در رأس لحظه ازبين‌رفتن لرزش تصوير خودرو، با دراختيارداشتن ابعاد واقعي خودرو و فاصله آن از ما، مي‌توان ابعاد متوسط ناهمگني‌هاي هواي گرم برخاسته از سطح جاده را از طريق تعيين ابعاد ظاهري خودرو به دست آورد. کوازارها به ما نزديک نمي‌شوند، اما در طول سال، موقعيت ظاهري برخي از آنها در آسمان به خورشيد نزديک‌ و نزديک‌تر مي‌شود. در اين صورت، با دراختيارداشتن نحوه تحول ناهمگني‌هاي باد خورشيدي به‌تبع افزايش فاصله‌شان از خورشيد، مي‌توان ابعاد ظاهري کوازارها را در رأس لحظه توقف سوسوزدنشان در نزديکي خورشيد به دست آورد. سپس با محاسبه ابعاد واقعي ناهمگني‌هاي واقع در آن فاصله از خورشيد (که به يمن اطلاع از فاصله دقيق خورشيد تا زمين و همچنين تعيين جدايي زاويه‌اي موقعيت ظاهري اين ناهمگني‌ها و موقعيت ظاهري خورشيد در آسمان امکان‌پذير خواهد بود)، مي‌توان به ابعاد ظاهري کوازارها پي برد و از آنجا که فاصله اين اجرام از ما عملا معلوم است، مي‌توان به برآوردي قابل‌قبول از ابعاد واقعي‌شان رسيد. طرح هيوويش، ساخت يک تلسکوپ «سريع» راديويي با قابليت ثبت و پيگيري نوسان نور کوازارها در طول سال بود و اين مهم توان تفکيکي بالا را مي‌طلبيد که خود مستلزم يک زمين گسترده براي توزيع آنتن‌هاي لاجرم متعدد تلسکوپ بود. به‌هرتقدير، طرح ساخت چنين تلسکوپ جاه‌طلبانه‌اي (موسوم به «ارائه سوسوزني بين‌سياره‌اي» يا IPA) با جلب بودجه‌اي 15‌ هزارپوندي از جانب آزمايشگاه کاونديش دانشگاه کمبريج، در تابستان ۱۹۶۵ کليد خورد؛ راديوتلسکوپي ثابت به ابعاد ۵۷ زمين تنيس، در دشت‌هاي لردز بريج کمبريج. اگرچه ايده‌پردازي و طراحي تلسکوپ IPA را هيوويش به ثمر رساند، اما اجرا و راه‌اندازي طرح برعهده دانشجويان مقطع دکتراي او، از جمله جوسلين بِل، دانشجوي ايرلندي بود. دو سال از دوره سه‌ساله پژوهش‌ياري بل در دانشگاه کيمبريج، به ساخت و تنظيم اين سازه غول‌آسا، متشکل از دو هزار تيرک فلزي و بالغ بر 200 کيلومتر سيم مسي گذشت؛ تلسکوپي که قابليت تشخيص افت‌وخيز سيگنال‌هاي راديويي با دوره تناوب حداقل يک‌دهم ثانيه را داشت. همين ويژگي بي‌سابقه، هيوويش را به اين تصميم واداشت تا تجزيه‌وتحليل خروجي داده‌هاي تلسکوپ، دست‌کم تا زمان آشنايي کامل پرسنل با عملکرد گيرنده‌ها، به طريق دستي انجام پذيرد و اين مهم نيز برعهده بل گذاشته شد. ازاين‌رو بل موظف بود تا روزانه به بررسي بالغ بر 30 متر کاغذ محتوي داده‌هاي خام اين تلسکوپ بپردازد. آگوست ۱۹۶۷؛ علفزارهاي لُردز بريج: شش هفته پس از آغاز به‌ کار تلسکوپ، در ششم آگوست ۱۹۶۷، بل به وجود سيگنال راديويي پرقدرتي پي برد که در بخش داده‌هاي مربوط به رصدهاي نيمه‌شب تلسکوپ ظاهر شده بود؛ سيگنالي که به دشواري مي‌شد آن را به سوسوزدن يک کوازار نسبت داد، چراکه سوسوزدن يک کوازار تنها در طول روز و در فواصل نزديک به خورشيد رخ مي‌دهد. درواقع از آنجا که روشن و خاموش‌کردن هرروزه چنين تلسکوپ غول‌آسايي به‌صرفه نبود، اين تلسکوپ در طول شب نيز به نقشه‌برداري از آسمان مشغول بود. از طرفي، آن سيگنال مرموز را نمي‌شد به منابع زميني، از جمله پارازيت‌هاي پيرامون تلسکوپ نيز نسبت داد، چراکه بررسي‌هاي بل روي موارد پيشين ثبت اين سيگنالِ تکرارشونده، حاکي از آن بود که سيگنال مربوطه هر شب حدود چهار دقيقه زودتر ظاهر مي‌شود. اين ويژگي اجرامي است که در آسمان واقع شده‌اند. هيوويش با اطلاع از اين نکته، کنجکاو شد تا از آن سيگنال به‌عنوان منبعي براي برآورد توان تفکيک تلسکوپ استفاده کند؛ چراکه گمان مي‌رفت سوسوزدن يک منبع آسماني در چنين فاصله‌اي از خورشيد نمي‌تواند از انکسار نور آن در باد خورشيدي نشئت بگيرد و چه‌بسا پاي ناهمگني‌هاي بسيار کوچک لايه «يونوسفر» جو زمين در ميان باشد. در اين صورت، منبع مربوطه مي‌بايست از آن ناهمگني‌هاي ناچيز نيز کوچک‌تر مي‌بود و اين فرصتي را در اختيار هيوويش مي‌گذاشت تا با بررسي بهتر سيگنال، برآوردي را از توان تفکيک تلسکوپ به دست آورد. بنابراين تصميم بر اين شد تا دوره تناوب چشمک سيگنال مربوطه به دقت مشخص شود. بررسي‌ها معلوم کرد که اين دوره تناوب معادل ۱.۳ ثانيه است و به‌علاوه از منبعي فوق‌العاده باثبات نشئت مي‌گيرد. ويژگي دوم نشان مي‌داد که سيگنال را نمي‌توان اساسا به پديده سوسوزدگي راديويي يا انفجارهاي متلاطم سطح يک ستاره نسبت داد، چراکه هر دو اين پديده‌ها ماهيتي بي‌ثبات و نامنظم دارند. از طرفي، ويژگي اول سيگنال مربوطه نيز مشخص مي‌کرد که منبع آن نمي‌تواند يک ستاره باشد، چراکه اگر فرض کنيم نور کل ستاره دچار نوسان مي‌شود، در اين صورت دوره تناوب اين نوسان نمي‌تواند از مدت‌زماني که طول مي‌کشد تا نور مسافت بين دورترين نقاط سطح ستاره را طي کند، بيشتر باشد. به عبارت ديگر، ابعاد منبعي با دوره تناوب ۱.۳ ثانيه، نمي‌تواند از مسافتي که نور در ۱.۳ ثانيه مي‌پيمايد (يعني حدود ۴۰۰ هزار کيلومتر) بيشتر باشد و چنين ستاره کوچکي انرژي کافي براي گسيل اين سيگنال‌هاي قوي و منظم، آن ‌هم از تمام سطح خود را نخواهد داشت. باوجوداين، درخواست رصد اين منبع توسط تلسکوپي در مجاورت تلسکوپ تيم هيوويش که در فرکانسي متفاوت عمل مي‌کرد نيز نتيجه داد و همين انطباق مشاهدات، از احتمال پارازيت‌بودن آن سيگنال کاست. به‌اين‌وسيله احتمالات رفته‌رفته سمت‌وسويي متفاوت به خود گرفت: احتمال پيامي از جانب هوشمندان فرازميني. هيوويش مصمم شد تا اين احتمالِ ولو عجيب را نيز به محک آزمون بسپرد. تا مهياشدن شرايط اين آزمون، جرم مربوطه موقتا LGM-1 نام‌گذاري شد؛ مخفف «آدم‌کوچولوهاي سبز-1». چنانچه حقيقتا اين سيگنال پيامي از جانب فرازمينيان مي‌بود، مي‌بايست از سياره‌اي در مدار يک ستاره نشئت گرفته باشد. در اين صورت، مي‌بايست به مجرد حرکت سياره در مدار خود، سيگنال‌ها با گذشت زمان، نسبت به يک مرجع ثابت زمان‌سنجي اندکي با تأخير يا تعجيل دريافت شوند. هيوويش با استفاده از ابزاري که فواصل دقيق و ثابت زماني را با آهنگي همسنگ نوسانات سيگنال شمارش مي‌کرد و سپس مرجع قراردادن اين آهنگ ثابت، نشان داد که سيگنال‌ها با دقتي در مرتبه يک‌ميليونيم ثانيه، هيچ تأخير يا تعجيلي را نسبت به اين مرجع نشان نمي‌دهند و بنابراين چنانچه واقعا از يک سياره گسيل شوند، آن سياره بايستي آن‌قدر از ستاره‌اش دور باشد که اساسا پيدايش و تداوم حيات در آن بعيد مي‌نمايد. ديري نگذشت که بل به نشانه‌هاي يک سيگنال مشابه در سمتي ديگر از آسمان پي برد. این‌گونه احتمال هوشمندبودن سيگنال اول نيز رنگ باخت، چراکه گسيل هم‌زمان دو سيگنال هوشمند از دو سمت آسمان فوق‌العاده نامحتمل است. در همين اثنا، جان پيلکينگتون، از ديگر اخترشناسان راديويي دانشگاه کمبريج، به شيوه‌اي هوشمندانه موفق به برآورد فاصله تا منبع سيگنال اول شد: زماني که امواج راديويي از درون يک محيط باردار مي‌گذرند، واکنش‌هاي الکترومغناطيسي بين فوتون‌هاي نور و ذرات باردار، باعث ايجاد تأخيري در پراکندگي نور خواهد شد که ميزان اين تأخير با فرکانس نور و جرم ذرات باردار نسبت عکس دارد. ازآنجاکه سيگنال دريافتي را مي‌شد در فرکانس‌هايي متفاوت رصد کرد و تأخير مربوطه در الگوي نوسان آن را در فرکانس‌هاي مختلف به ثبت رساند، مي‌شد به برآوردي از جرم ماده باردار موجود در حدفاصل ما و منبع رسيد. ازآنجاکه عمده اين ماده باردار از الکترون‌هاي آزاد تشکيل شده است، مي‌شد با دراختيارداشتن برآوردي از چگالي الکترون آزاد کهکشان، به حجم فضاي بين ما و آن منبع -يا به عبارت ديگر، فاصله آن- پي برد. معلوم شد که فاصله منبع از ما، ۲۰۰ سال نوري است؛ فاصله‌اي که آن را در محدوده مرزهاي کهکشان ما جا مي‌داد و به این طریق حسابش را به‌کلي از اجرام مرموزي مانند کوازارها (که ميلياردها سال نوري از ما فاصله دارند) جدا مي‌کرد. باید اين پديده درخشان، دوردست و درعين‌حال متعلق به کهکشان ما، ارتباطي به ستارگان داشته باشد، ازهمين‌رو‌ هيوويش کوشيد تا در کتابخانه دپارتمان اخترفيزيک ستاره‌اي دانشگاه کمبريج پي نامزدي براي اين سيگنال‌هاي عجيب بگردد. جست‌وجوهاي هيوويش عاقبت نتيجه داد و او به ياري جان بالدوين، از اخترشناسان آزمايشگاه کاونديش دريافت که براي آنکه نور ستاره‌اي با دوره تناوب يك ثانيه نوسان کند، باید چگالي‌اي در حدود 10 ميليارد کيلوگرم بر سانتي‌مترمکعب داشته باشد. در چنين شرايطي، نيروي گرانش نه فقط بر پيوندهاي اتمي بين مواد تشکيل‌دهنده ستاره، بلکه بر دافعه الکترون‌ها و حتي فضاي بين الکترون‌ها و هسته اتم غلبه خواهد کرد و کل ساختار هسته ستاره به نتیجه واکنش الکترون و پروتون، يعني نوترون فروفشرده خواهد شد. اين پيش‌بيني را ۳۴ سال پيش از آن، اخترشناس سوئيسي، فريتس تسوئيکي و اخترشناس آلماني، والتر باده، در مقاله مشترکي صورت داده و از جرم حاصله با عنوان «ستاره‌هاي نوتروني» ياد کرده بودند. با دراختيار‌داشتن اين حجم نسبتا کافي از شواهد تجربي، تصميم تيم هيوويش بر آن شد تا گزارش رسمي کشفيات ماه‌هاي اخير را در مقاله‌اي مدون کرده و براي نشريه علمي نيچر ارسال کنند. همچنين چهار روز پيش از انتشار مقاله، هيوويش با تدارک سميناري در آزمايشگاه کاونديش، خبر اين کشفيات را رسما علني کرد. در آن سمينار، اخترشناس سرشناس بريتانيايي فرِد هويل، بدون اطلاع از فحواي مقاله هيوويش و همکارانش، فرضيه ستاره نوتروني را محتمل‌ترين گزينه براي تبيين اين مشاهدات عنوان کرد؛ اما محکم‌ترين شاهد هنگامي حاصل شد که کمتر از يک سال پس از اعلام کشف اين «تپ‌اختر»ها، کاشف به عمل آمد که ستاره مرموز واقع در قلب سحابي خرچنگ (بازمانده‌اي از يک انفجار ستاره‌اي در سال ۱۰۵۴ ميلادي) نيز يک تپ‌اختر است. کمتر از شش سال بعد، بخشي از جايزه نوبل فيزيک ۱۹۷۴ به آنتوني هيوويش رسيد. 50 سال بعد: جهاني متلاطم به روايت فانوس‌هاي کيهاني کمتر از سه ماه پس از انتشار مقاله هيوويش و همکارانش، اخترشناس آمريکايي توماس گولد، فرضيه‌اي را مطرح کرد که همچنان در تبيين رفتار تپ‌اخترها به آن استناد مي‌شود. مطابق اين فرضيه، که به «فرضيه فانوس دريايي» مشهور است، تپ‌اخترها ستارگاني نوتروني‌ با حرکت چرخشي بسيار سريع و ميدان‌هاي مغناطيسي بسيار قوي هستند. دليل اين چرخش سريع به يک اصل فيزيکي تحت عنوان «اصل پايستگي تکانه زاويه‌اي» مربوط مي‌شود که در حرکت اسکيت‌بازها مشهود است: اسکيت‌باز از طريق باز و بسته کردن دستان خود، سرعت چرخشش را تنظيم مي‌کند؛ به‌طوري‌که هرچه تراکم جرم او به محور چرخشش نزديک‌تر باشد، سرعت چرخش او رو به افزايش خواهد گذاشت. در هنگامه مرگ ستارگانِ نسبتا سنگين‌وزن (با جرمي در حدود پنج تا ۱۰ برابر جرم خورشيد) نيز بخش اعظم جرم هسته در فضايي نسبتا کوچک (به قطر نهايتا ۲۰ کيلومتر) فروفشرده مي‌شود و اين بر سرعت چرخش جرم حاصله (يعني ستاره نوتروني) به‌شدت خواهد افزود. اين چرخش افزوده، بر قدرت ميدان مغناطيسي ستاره نيز مي‌افزايد. حال چنانچه ماده بارداري در ميدان مغناطيسي ستاره نوتروني شتاب بگيرد، اين شتاب چنان بالا خواهد بود که ذره مربوطه شروع به گسيل تابشي موسوم به «تابش سنکروتروني» خواهد کرد. راستاي گسيل اين تابش در امتداد قطبين مغناطيسي ستاره قرار دارد؛ اما ازآنجاکه محور چرخش يک ستاره نوترونی لزوما با قطبین مغناطیسی‌اش انطباق ندارد، نتیجه این خواهد شد که تابش سنکروترونی گسیل‌شده از ستاره نوترونی، مانند نور یک فانوس دریایی در آسمان منتشر می‌شود. حال چنانچه زمین تصادفا در راستای انتشار این تابش چرخان و متمرکز قرار گیرد، ما نور یکنواخت قطبین ستاره را به شکل سوسوهایی منظم با دوره تناوب چرخش ستاره دریافت خواهیم کرد. ستارگان نوترونی واپسین حالت پایدار ماده تا پیش از تبدیل آن به سیاه‌چاله به شمار می‌روند و ازاین‌رو کشف این ستارگان، باور به وجود سیاه‌چاله‌ها را -که تا آن مقطع صرفا اجرامی فرضی در چارچوب نظریه نسبیت عام قلمداد می‌شدند- قوتی دوباره بخشید. امروزه ساختار ستارگان نوترونی و رفتار ماده در آنها همچنان محل بحث و بررسی است، اما سوای از ویژگی‌های ذاتی این اجرام، کشف نوع خاصی از آنها موسوم به «تپ‌اخترهای میلی‌ثانیه‌ای» در اوایل دهه ۱۹۸۰، امکان‌های تازه‌ای را پیش‌روی اخترشناسان برای کسب اطلاع از محیط پیرامون این اجرام شگفت‌انگیز فراهم کرد. تفاوت تپ‌اخترهای میلی‌ثانیه‌ای با تپ‌اخترهای معمولی در سرعت بالاتر چرخش آنهاست، که تا صدها بار بر ثانیه می‌رسد. این سرعت بالا، در کنار ثبات آهنگ چرخش این اجرام، از آنها زمان‌سنج‌هایی کیهانی با دقتی در مرتبه بهترین ساعت‌های اتمی دست‌ساخت بشر می‌سازد (در واقع تنها پس از سال ۱۹۹۷ بود که ساعت‌هایی دقیق‌تر از سریع‌ترین تپ‌اخترهای میلی‌ثانیه‌ای ساخته شدند). بنابراين می‌شد با مرجع قرار‌دادن ساعت‌های اتمی، به بروز کوچک‌ترین جابه‌جایی‌ای در مکان این تپ‌اخترها پی برد؛ چراکه با تغییر فاصله تپ‌اختر از ما، نور آن با اندکی تأخیر یا تعجیل به زمین می‌رسد. اولین دستاورد این امکان بی‌بدیل، کشف نخستین سیارات فراخورشیدی در اطراف یک تپ‌اختر میلی‌ثانیه‌ای بود. از‌آنجاکه گردش هر جرمی به گرد یک جرم دیگر، موجب جابه‌جایی‌ای هر چقدر اندک در مکان جرم دوم نیز خواهد شد، کشف الگویی منظم در آهنگ تأخیر و تعجیل نوسان‌های یک تپ‌اختر میلی‌ثانیه‌ای از یک مرجع ثابت زمان‌سنجی نشان داد که جرمی در مدار این تپ‌اختر در چرخش است؛ اما شبیه‌سازی‌های دقیق‌تر، رفته‌رفته تعداد این «سیارات» را به سه عدد رساند؛ بنابراين پیش از آنکه سیارات فراخورشیدی در اطراف ستارگانی مانند خورشید یافت شوند، این تپ‌اخترها بودند که با وجود تعداد بسیار اندک‌شان در مقایسه با ستارگان، شواهدی از وجود سیارات فراخورشیدی را در اختیار اخترشناسان قرار دادند. تاکنون وجود چهار سیاره تپ‌اختری و یک قرص پیش‌سیاره‌ای در اطراف یک تپ‌اختر میلی‌ثانیه‌ای دیگر محرز شده است. وجود این قرص حاکی از آن است که اکثر سیاراتِ تپ‌اختری، «پس» از مرگ ستاره مادر و از بقایای گاز آن در اطراف تپ‌اختر حاصله ایجاد شده‌اند و با وجود آنکه اغلب جرمی نزدیک به زمین دارند؛ اما تحت هیچ شرایطی قابلیت میزبانی از آن‌ گونه حیاتی را که ما بر روی زمین می‌شناسیم، نخواهند داشت؛ حتی یکی از این سیارات، جرمی معادل ماه دارد و همچنان رکورد کوچک‌ترین سیاره فراخورشیدی یافت‌شده تا به امروز را در اختیار دارد. در واقع فناوری‌های تشخیصی امروز، هنوز امکان کشف سیاراتی در این حد و ابعاد را جز از طریق روش زمان‌سنجی تپ‌اختری به ما نمی‌دهند. دیگر دستاورد بزرگی که در نتیجه بررسی حرکت تپ‌اخترهای میلی‌ثانیه‌ای حاصل شد، اثبات غیرمستقیم یکی از مهم‌ترین پیش‌بینی‌های نظریه نسبیت عام اینشتین بود. مطابق پیش‌بینی این نظریه، چنانچه دو جسم بسیار پرجرم در مداری به گرد یکدیگر در حال چرخش باشند، بخشی از انرژی پتانسیل گرانشی خود را به شکل «امواج گرانشی» به فضا پخش می‌کنند. در سال ۱۹۷۴، دو اخترشناس آمریکایی از دانشگاه ماساچوست در اَمهرست به نام‌های راسل هولس و جوزف تیلور، موفق به کشف نخستین منظومه متشکل از دو ستاره نوترونی شدند که یکی از آنها یک تپ‌اختر میلی‌ثانیه‌ای بود. هولس و تیلور پی بردند که الگوی تأخیر و تعجیل نوسان نور این تپ‌اختر، حداکثر سه ثانیه اختلاف را به نمایش می‌گذارد و این به آن ‌معنا بود که قطر مدار تپ‌اختر حداکثر سه ثانیه نوری (معادل تقریبا يك میلیون کیلومتر) است. چنانچه دو جرم حین چرخش خود به گرد یکدیگر بخشی از انرژی پتانسیل گرانشی‌شان را به شکل امواج گرانشی به فضا منتشر کنند، باید قطر مدار تپ‌اختر به ازای هر بار چرخش آن، با آهنگ ثابتی کوچک‌تر شود. محاسبات هولس و تیلور در این مدت 30 سال حاکی از آن بود که مدار تپ‌اختر، با هر بار چرخش آن، به میزان ۳.۱ میلی‌متر کاهش می‌یابد؛ عددی که با پیش‌بینی‌های نسبیت عام کاملا همخوانی داشت. به پاس همین اثبات، هولس و تیلور جایزه نوبل فیزیک ۱۹۹۵ را به خود اختصاص دادند. دقت و پایداری نوسان تپ‌اخترها در طول هزاران سال، حتی امکان طراحی یک سیستم موقعیت‌یاب فضایی را نیز برای فضاپیماهای بین‌سیاره‌ای در آینده فراهم کرده است. اعزام «کاوشگر ساختار داخلی ستاره‌های نوترونی» (NICER) به ایستگاه فضایی بین‌المللی در ابتدای تابستان سال جاری، فرصتی را فراهم کرد تا نمونه‌ای اولیه از این سامانه در فضا به محک آزمون سپرده شود. این نمونه اولیه، با عنوان «کاوشگر فناوری زمان‌سنجی و ناوبری پرتو ایکس، مستقر بر ایستگاه [فضایی]» یا اختصارا SEXTANT، از داده‌های دریافتی توسط NICER از تپ‌اخترها، به منظور مکان‌یابی دقیق خود در اطراف زمین استفاده خواهد کرد. از‌آنجاکه تپ‌اخترها را در پرتوهای ایکس نیز می‌توان مشاهده کرد، استفاده از گیرنده‌های نسبتا کوچک پرتو ایکس به جای گیرنده‌های حجیم امواج رادیویی در چنین مأموریت‌های فضایی‌ای به‌صرفه‌تر خواهد بود. NICER اولین کاوشگری است که با گذشت نیم‌قرن از کشف ستاره‌های نوترونی، اختصاصا به بررسی این اجرام خواهد پرداخت. وظیفه NICER بررسی پرتوهای ایکس دریافتی از تپ‌اخترها و سپس تعیین قطر و تا حد ممکن جرم این اجرام مرموز است تا به این وسیله شبیه‌سازی‌ها امکان درکی بهتر از ساختار درونی ستارگان نوترونی را در اختیارمان بگذارند؛ هرچند که ایده موقعیت‌یابی فضاپیماها بر مبنای نور تپ‌اخترها همچنان در مراحل اولیه اجرا به سر می‌برد؛ اما از مدت‌ها پیش همین ایده به‌عنوان بهترین گزینه برای ارسال «آدرس» زمین به دیگر ساکنان احتمالی کهکشان ما انتخاب شده بود. در لوحی که بر بدنه چهار فضاپیمای بین‌سیاره‌ای بشر که روزگاری گذارشان به دیگر ستارگان و چه‌بسا هوشمندان احتمالی فرازمینی خواهد افتاد (یعنی فضاپیماهای پایونیر ۱۰ و ۱۱ و همچنین ویجر ۱ و ۲)، از موقعیت 14 تپ‌اختر از زمین برای ترسیم جایگاه سیاره ما در پهنه کهکشان استفاده شده است؛ اگرچه تپ‌اخترها را فقط از زوایای خاصی در کهکشان می‌توان مشاهده کرد (بنابراين از هر جای کهکشان، تعدادی از آنها را می‌توان مشاهده‌ کرد)؛ اما تشخیص جایگاه تنها سه مورد از این 14 تپ‌اختر کافی است تا موجودی به هوشمندی انسان، به شرط درک زبان این خطوط بصری، بتواند به موقعیت سه‌بعدی زمین در پهنه کهکشان پی ببرد. 52 سال پس از کشف تپ‌اخترها، همچنان نه‌فقط نمی‌توان راهی را جز از طریق سوسوی همین فانوس‌های کیهانی به جهان زیرین متصور بود؛ بلکه به نظر می‌رسد که تنها از همین طریق نیز می‌توان آدرسی قابل اعتماد از زمین را به امید یافتن یک همتای کیهانی، در اقیانوس تاریک فضا رها کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.