تکثر انسان در بوته فراموشی
حسين كرماني . دكتراي علوم اجتماعي
در روزهای اخیر خبري مبنی بر این منتشر شده است که امیر ناظمی، رئیس سازمان فناوری ایران، پس از وصل اینترنت خبر از تهیه لایحهای داده است که بر اساس آن، از این پس قطع اینترنت و هر اپ با بیش از ۱۰ میلیون کاربر ایرانی فقط با تصویب مجلس امکانپذیر باشد. نمونههاي متعددي از اين اظهارنظرهاي مسئولان رو به افزايش است؛ از تشويق براي داشتن پنج فرزند تا مواردي ديگر.
در این نوشته نگاهی میاندازم به آنچه پشت چنین نگاهی وجود دارد؛ نگاهی که همهچیز را به عدد ختم میکند و معتقد است همه چیزها را میشود سنجید و مدیریت کرد. منطق حاکم بر کشور ما در سطوح مختلف (اعم از سطح ماکروفیزیک و میکروفیزیک قدرت)، منطق علوم تجربی است و البته من از منطق علوم تجربی آنچه زیربنای فلسفی این منطق با علوم پایه و مهندسی را نیز شکل میدهد، مراد میکنم. منطق علوم تجربی بر پایه سنت پوزیتیویسم شکل گرفته است؛ سنتی که در آن همهچیز قابل اندازهگیری، سنجش، برنامهریزی و مدیریت است. علوم تجربی به مثابه یک علم از ابتدا در پی شناخت علمی جهان به منظور تبیین تغییرات و حوادثی بود که در آن رخ میدهد تا از این طریق بتواند این حوادث را پیشبینی و مدیریت کند. اندیشمندان اولیه که علم جامعهشناسی را وضع کردند نیز در ابتدا تلاش کردند جامعهشناسی را بر مبنای علوم تجربی استوار کرده تا به اینسان اعتباری بهعنوان یک علم برای آن دستوپا کنند. به همین دلیل است که آگوست کنت در فعالیتهای اولیه خود نام فیزیک اجتماع را بهکار میبرد که بعدا به جامعهشناسی تغییر پیدا میکند. پوزیتیویسم به عنوان مبنای منطقی علوم تجربی هر چند قابل درک و حتی کاربردی است اما هنگامی که مبنای علوم اجتماعی قرار گیرد، فاجعه میآفریند. در علم جامعهشناسی بر مبنای پوزیتیویسم جامعه مجموعهای از افراد است که میتوان خواستهها، علائق، نیازها، امیال و آرزوهای آنها را سنجید و برایشان برنامهریزی کرد. در یک کلام، میتوان انسانها و به تبع آن، جامعه را کنترل و مدیریت کرد. از طرف دیگر، پوزیتیویسم ربط وثیقی با ایدئولوژی و مکاتبی که بر مبنای این مفهوم استوار شدهاند، دارد. پوزیتیویسم مبنای نظریاتی همچون مارکسیسم و کمونیسم نیز هست و بنیانهای فکری آنها بسیار شبیه یکدیگر است. بهطور خلاصه، ایدئولوژی یک نمونه مثالی از انسان را تعریف کرده و ملاک قرار میدهد و مدعی است که میخواهد و میتوان همه انسانها را به آن شکل در آورد تا به سرمنزل مقصود رهنمون شوند. تلاقی این ایدهها با یکدیگر به این نتیجه منجر می شود که نمونهای مثالی از انسان وجود دارد که جامعه و انسانها برای سعادتمندشدن همگی باید به آن نمونه مثالی و آرمانی تبدیل شوند. اینگونه است دولتهایی که بر مبنای پوزیتیویسم و در واقع منطق علوم تجربی مديريت میکنند، تلاش میکنند انسانها را بسازند و راه انجام این کار نیز اندازهگیری و سنجش انسانهاست تا به اینگونه برای رسیدن به نمونه مثالی آنها را مدیریتکنند. هانا آرنت در نقد تاریخ فلسفه غرب، سه وضع بشر را شناسایی میکند: زحمت، کار و کنش. او توضیح میدهد در زحمت و کار، انسان را میتوان ساخت و مدیریت کرد. نظریه مارکس نیز بر پایه شناسایی این دو وضع بنا شده است. در این دیدگاه انسانها همگی به مثابه پاره آجرهایی هستند که برای ساختن بنای جامعه میتوان آنها را به طرق دلخواه مدیریت کرد اما وضع اساسی بشر، کنش است. وضع کنش به این معناست که انسان در عین اینکه شباهت و همانی خود با دیگران را درک میکند در عین حال، درک میکند دیگر انسانها وجودی غیر از او هستند بنابراین انسانها تکثر دارند. فهم تکثر انسانها مبنای منطق علوم اجتماعی است؛ چیزی که در پوزیتیویسم و منطق علوم تجربی انکار میشود. تکثر انسانها به اینجا منجر میشود که باید هر انسان را و در نتیجه جامعه را فهم کرد. این منطق علوم اجتماعی است که فراموش شده و منطق علوم تجربی است که در لایههای زیرین و زبرین جامعه رسوخ کرده است؛ منطقی که اساسا توان درک انسان را ندارد و وقتی بر جامعه اعمال میشود، خرابهای به جا میگذارد. البته در اینجا باید از مفهوم عقلانیت ابزاری نیز صحبت کرد که در رابطه با سنت پوزیتیویسم و منطق علوم تجربی در جامعه چیرگی مییابد. من در نوشتهای دیگر به این مسئله خواهم پرداخت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.