|

فراموش‌شدگان و حاشیه‌نشینان

ناصر ذاكری. پژوهشگر اقتصادی و اجتماعی

عبارت «فراموش‌شدگان توسعه» در سال‌های بعد از جنگ جهانی دوم زمانی وارد ادبیات توسعه شد كه به‌دنبال افزایش نرخ رشد اقتصادی در برخی كشورهای توسعه‌نیافته، پدیده جزیره‌های توسعه‌یافته در دل دریای توسعه‌نیافتگی شكل گرفته‌ بود؛ درواقع برخلاف تجربه كشورهای توسعه‌یافته كه در آنها جریان توسعه در چند دهه و به‌تدریج تمام اقشار جامعه را دربر گرفته و همه را از مزایای پیشرفت و رونق اقتصادی برخوردار کرده ‌بود، در این كشورها جریان توسعه و به بیان دقیق‌تر رشد محدود اقتصادی، جامعه را به دو بخش سنتی و مدرن تقسیم كرد و هرگز نتوانست در سطح جامعه گسترش یافته و بر ميزان رفاه درصد بزرگی از جمعیت این كشورها كه در بخش سنتی سرگردان بودند، تأثیر محسوسی بگذارد. فراموش‌شدگان توسعه گروه كثیری از جمعیت كشورهای به‌اصطلاح درحال‌توسعه دهه‌های 60 و 70 میلادی را تشكیل می‌دادند كه از جریان رشد اقتصادی كشورشان سهمی نداشتند؛ هرچند بخش سنتی در كل فراموش‌شده تلقی می‌شد، اما بارزترین نمود فراموش‌شدگی را حاشیه‌نشینان كلان‌شهرهای جهان‌سومی تشكیل می‌دادند؛ جمعیتی كه به امید ایجاد تغییری در زندگی سخت و مشقت‌بارشان از روستاها به‌سمت شهرهای بزرگ سرازیر می‌شدند. همین امر دو مفهوم فراموش‌شدگی و حاشیه‌نشینی را در ارتباط تنگاتنگ باهم قرار داد. اما دو مفهوم قابل‌تأمل «فراموش‌شدگی» و «حاشیه‌نشینی» در یك اقتصاد گرفتار مناسبات رانتی معنی و مفهوم خاصی پیدا می‌كنند كه با معنی رایج آن متفاوت است. در چنین اقتصادی دولت مأموریت توزیع رانت را در جامعه برعهده دارد و با فعالیت جاری خود فرصت‌های بهره‌مندی از رانت را برای گروه خاصی پدید می‌آورد. با گذشت زمان در یك جامعه گرفتار مناسبات رانتی، سه گروه كاملا متمایز شكل می‌گیرند كه با بررسی شرایط جامعه امروز ايران به‌خوبی می‌توان این سه گروه متمایز را از همدیگر بازشناخت:گروه اول كه دهك‌های درآمدی بالای جامعه را تشكیل می‌دهند، ازیك‌سو شامل خانوارهای مرفهی می‌شود که ثروت خانوادگی دارند، از سوی دیگر، گروه‌های رانت‌داری كه یك‌شبه ره صدساله پیموده و با سرعت به قشر مرفه جامعه مبدل شده‌اند. دارایی خانوارهای برخوردار از ارثیه خانوادگی گاه در مقایسه با ثروت نجومی این میلیاردرهای نوظهور در حد یك شوخی تلقی می‌شود. گروه دوم طبقه متوسط عمدتا شهری جامعه هستند كه معمولا برای گذران امور و تأمین هزینه‌های جاری زندگی خود چندان مشكلی ندارند. آنان از رانت‌های كلان و نجومی بی‌بهره‌اند، اما انواع و اقسام رانت‌های ریز و درشت اعم از فرصت‌های تحصیلی و ارتقای شغلی با اتكا به مناسبات قدرت و ارتباطات، آنان را از دهك‌های پایین درآمدی جامعه متمایز کرده ‌است. البته این گروه اقشار متعددی را دربر می‌گیرد: بازماندگان طبقه متوسط گذشته كه در كشاكش تحولات اقتصادی و حاكمیت تورم تازنده هنوز موقعیت طبقه متوسطی خود را حفظ كرده‌اند، خانوارهای مرفهی كه در سایه تغییرات شگرف اقتصادی از دهك‌های بالای درآمدی به پایین سقوط كرده‌اند، قشر تحصیلكرده و تكنوكرات جامعه كه در عین محرومیت از ثروت، هنوز درآمد كافی برای ماندن در طبقه متوسط را دارند... و به‌ویژه گروه‌های خاصی از دهك‌های غیرمرفه جامعه كه فرصت برخورداری نسبی از رانت را دارند و به‌تدریج جایگاه خود را از دهك‌های پایین درآمدی به سمت بالا تغییر می‌دهند. اما گروه سوم شامل دهك‌های پایین درآمدی است كه هیچ‌گونه موقعیتی برای بهره‌مندی از عطایای رانتی دولت ندارند و از سوی دیگر، حاكمیت تورم دورقمی اجازه كوچك‌ترین حركتی در مسیر پس‌انداز و تشكیل دارایی را حتی در بلندمدت به آنان نمی‌دهد. علاوه‌براین، جمعیت كثیر دانش‌آموختگان بی‌كار و جوانانی كه با وجود داشتن مدارج تحصیلی بالا حتی اگر بی‌كار هم نباشند، به مشاغل رده پایین قانع شده‌اند، این علامت منفی را به اعضای گروه می‌دهد كه حتی تحصیل و كسب رتبه علمی مطلوب هم فرصتی برای رهایی از فقر در اختیارشان قرار نخواهد داد. افزایش میزان توجه شهروندان به برنامه‌های تلویزیونی و انواع قرعه‌كشی‌های ریز و درشت، افزایش آمار خودكشی و افزایش تمایل به اعتیاد از جمله عوارض این ناامیدی اجتماعی است؛ آن‌هم در شرایطی كه حتی فضای نوستالژیك فیلمفارسی‌های دهه 40 كه مثلا دختری از خانواده بالاشهری با پسری از جنوب شهر یا برعكس گرفتار رابطه عاشقانه می‌شدند و سطح زندگی قهرمان فیلم یك‌شبه تغییر می‌كرد، نیز تأثیری بر سطح امیدواری این دهك‌ها ندارد.در چنین فضایی این گروه را به‌حق باید حاشیه‌نشینان اقتصاد رانتی تلقی كرد، حتی اگر ساكنان حاشیه شهر هم نباشند.حاشیه‌نشینان و فراموش‌شدگان اقتصاد رانتی برخلاف فراموش‌شدگان جریان توسعه به‌شدت از بحران ناامیدی متأثر هستند. آنان هیچ راهی برای نجات خود و خانواده‌شان از چنگال فقر پیش راه خود نمی‌بینند. از سوی دیگر افزایش درجه آگاهی جامعه، انتشار اخبار مربوط به پرونده‌های فساد و اعلام ارقام رانت‌خواری خشم نهفته فراموش‌شدگان جامعه رانت‌زده را تشدید می‌كند. فكرش را بكنید كه مثلا با پرداخت یك فقره وام صدمیلیاردتومانی آن‌هم بدون تضمین بازگشت به فرزند نورچشمی فلان فرد متنفذ در اصل 0‌1 هزار زوج تازه ازدواج‌كرده و منتظر دریافت وام ازدواج از این امكان ناچیز بی‌بهره می‌مانند و باید ماه‌ها و ماه‌ها صبر كنند تا نوبتشان برسد. به بیان دیگر یك وام صدمیلیاردتومانی كه دیگر وام كلانی هم محسوب نمی‌شود، 20 هزار خانواده از دهك‌های پایین درآمدی جامعه را به جمع ناراضیان ناامید اضافه می‌كند. گردآمدن جمعیت ناامید و خشمگین از شرایط موجود در حاشیه شهرهای بزرگ، موقعیت را برای سوء‌استفاده موج‌سواران سیاسی آن‌سوی مرزها فراهم كرده و از سوی دیگر بی‌ملاحظگی و بی‌تدبیری متولیان امر در انتخاب نامناسب‌ترین زمان برای اجرای نامناسب‌ترین سیاست، به‌اصطلاح پاس گل را به آنان داد. از دشمنان و بدخواهان كشور كه با بودجه اهدایی قدرتمندان جهان به فكر ایجاد بحران و دردسر برای ایران امروز هستند، نمی‌توان انتظاری جز این داشت كه از هر فرصتی برای واداركردن گروه‌های مختلف جامعه ایران و حكومت به رویارویی استفاده كنند، زیرا اقتضای طبیعتشان چیزی جز این نیست. اما متولیان امر و سیاست‌گذاران و تصمیم‌سازان چرا به این نكته بدیهی بی‌توجه مانده‌اند؟ آیا آنان دركی از سرعت رشد جمعیت فراموش‌شده و حاشیه‌نشینان اقتصاد رانتی دارند؟ به باور نگارنده نورچشمی‌هایی كه طی سالیان گذشته از انواع رانت‌های كلان و امضاهای طلایی برخوردار بوده و بار خود را بسته و فاصله بین میلیون و میلیارد و اخیرا هزار میلیارد را در اندك زمانی طی كرده‌اند، اگر با عنایت به اینكه ادعای‌شان گوش فلك را كر كرده، فقط تا این حد مروت به خرج می‌دادند كه خمس دارایی غصبی و غارتی خود را به خزانه كشور برگردانند، دولت به‌خوبی می‌توانست جمیع فراموش‌شدگان را به آغوش جامعه بازگرداند و مقدمات ریشه‌كن‌كردن فقر را از جامعه امروز ایران فراهم كند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.