بورل، سکان سياست خارجي اتحاديه اروپا را تحويل گرفت
خداحافظي بانوی برجام
شرق: رسم دوران تازه در عرصه سياسي است که خبرهاي مهم درباره رفتوآمد افراد، در صفحات خودشان در شبکههاي اجتماعي و بهویژه در توييتر منتشر شود. يک نتيجه اين رسم، فراهمشدن امکان نشاندادن واکنشهاي مستقيم به اين اخبار است؛ چه از سوی چهرههاي شناختهشده و چه کاربران ديگر. اما عمل به اين رسم از سوی مسئول سياست خارجي اتحاديه اروپا در زمان تحويل سمت به جانشينش، نتيجه درخور توجهی به همراه داشت؛ پاسخ گروههايي از کاربران ظاهرا ايراني و ظاهرا متعلق به کمپ مخالفان نظام جمهوري اسلامي که به فارسي و انگليسي با ناسزا بدرقهاش کردند. «اتهام» فدريکا موگريني از ديد آنان، حمايت از نظام ايران بود و مشخصا نقشآفريني او در فرايند برجام بهعنوان پديدهاي که از ديد آنان، منافع نظام را تأمين ميکرد و همين نکته غضب آنان را برانگيخته بود. نماينده ويژه اتحاديه اروپا در روابط خارجي و سياستهاي امنيتي، يا بهعنوان غيررسمي سمتش رئيس سياست خارجي اتحاديه اروپا، در زمان امضاي برجام و توافق هستهاي ايران و ۵+۱، اتحاديه اروپا را بهعنوان هشتمين امضاکننده اين توافق نمايندگي ميکرد. البته اين کاربران در دشمني با موگريني به اين دليل، تنها نبودند؛ اورشليمپست، رسانه دستراستي اسرائيل که به لحاظ سياسي به کمپ حاکمان راستگراي سالهای اخير اسرائيل نزديک است، در همان تيتر خبر رفتن موگريني، نگاه مشابه خود را آشکار و او را بهعنوان «موگريني حامي توافق [هستهاي] ايران» معرفي ميکند. «5 سال فشرده» «دوره خدمت من پس از پنج سال فشرده به پايان ميرسد»؛ اين اولين جمله توييت موگريني درباره پايان دوران کارياش در اين سمت است که از سختي و فشردگي اين دوران ياد ميکند. بهسادگي ميتوان حدس زد که بخش مهمي از اين سختي و فشردگي، مربوط به فرايند مذاکرات هستهاي ايران و چالشهاي پس از آن باشد؛ فرايندي که در ميان فرازوفرودهايش، اشک وندي شرمن، مذاکرهکننده آمريکايي را هم بيش از يک بار درآورده بود. موگريني، سکان سياست خارجي اتحاديه اروپا را در آخرين ماههاي دوره ۱۲ساله گفتوگوهاي هستهاي ايران و ۵+۱ از کاترين اشتون تحويل گرفت. نوامبر ۲۰۱۴، کمي بيش از يک سال پس از آغاز به کار دولت حسن روحاني و انتصاب محمدجواد ظريف به سمت وزارت خارجه ايران و مسئول مذاکرات، موگريني نماينده اتحاديه اروپا شد. البته زمان جانشيني او همزمان با شرايطي بود که در آن تصور ميشد توافق با ايران در آستانه شکلگرفتن است و ازاينرو، سلف موگريني با وجود پايان دوره خود، چند ماه بيشتر پاي ميز مذاکره حاضر شد. غلط از آب درآمدن اين تصورات و ادامه مذاکرات پيچيده، باعث شد اشتون مذاکره هستهاي ايران را نيز به موگريني تحويل دهد. اين شايد از اقبال موگريني بود؛ بعد از بيش از يک دهه مذاکره، آغاز دوران کاري او با پيشرفتهاي سريع و متعدد در گفتوگوهاي ايران همراه شد و تنها هشت ماه بعد، او در آن کنفرانس خبري تاريخي در کنار وزير خارجه ايران ايستاد تا بهنتيجهرسيدن مذاکرات و امضاي توافق بر سر برجام را اعلام کند. اين سياستمدار ايتاليايي اگر در هشت ماه اول در مذاکراتي موفق شرکت داشت، سه سال پاياني کار خود را درگير تلاشهايي فرسايشي و کموبيش بينتيجه درباره همين توافق بود. نوامبر ۲۰۱۶، دو سال پس از انتصاب موگريني، دونالد ترامپ، نامزد غريب جمهوريخواهان براي تصدي رياستجمهوري آمريکا، با وعده پارهکردن برجام و با رويکردي منفي در قبال همه روندهاي چندجانبهگرايانه، شامل تعاملات کشورش با اتحاديه اروپا، پيروز رقابت انتخاباتي شد تا برجام در معرض تهديد دائم تصميم او قرار بگيرد. سازوکار اجراي برجام در آمريکا، عملا در حيطه اختيارات رئيسجمهور تنظيم شده بود و رئيسجمهور تازه، سرانجام در ارديبهشت ۹۷، می ۲۰۱۸، خروج کشورش از اين توافق را اعلام کرد و با بازگرداندن تحريمها، بهجاي روند مذاکرات اجراي برجام که همچنان بين ايران و ۵+۱ پيگيري ميشد، رويکردي را پيش گرفت که در نهايت در قالب کارزار «فشار حداکثري» اجرائي شد؛ اعمال همه تحريمهاي اقتصادي ممکن بر همه اشخاص حقيقي، حقوقي و نهادهاي ايراني و تلاش براي کاهش فروش نفت ايران با هدف بهصفررساندن؛ يعني نقطه مقابل همه آنچه در مذاکرات ۱۲ساله منتهي به برجام، درباره آن صحبت شده بود. اين سياست آمريکايي، يک سال گفتوگوي ايران با اروپا را در پي داشت تا ديگر امضاکنندگان برجام، خروج آمريکا را براي ايران جبران کنند. سخنان اروپاييها؛ از ديپلماتهايي مثل موگريني گرفته تا رئيسجمهوري مانند امانوئل مکرون فرانسوي، بيسابقهترين و شديداللحنترين انتقادها و موضعگيريها عليه يک رئيسجمهور آمريکايي و يک تصميم دولت اين کشور را به دنبال داشت و در قبال ايران، وعده تأمين منافع مالي تا جايي پيش رفت که سازوکاري به نام «اينستکس» براي تبادل مالي ايران و اروپا معرفي شود که در فاصله يکساله اما عملا به مرحله اجرا نرسيد. تحريمهاي ثانويه ايالات متحده، اروپاييها و شرکتهايشان را در معرض تهديد قرار داده بود و بيمحابايي ترامپ نسبت به حفظ ارتباطات آمريکا با متحدانش به اين معنا بود که اروپا، عملا در صورت اقدام به همراهي با ايران، با اقدامات مجازاتي آمريکا مواجه ميشد. اين ناکامي اروپا در استفاده از رابطه قديمي خود با آمريکا برای ميانداري در رابطه جديد با ايران، باعث شد يک سال بعد از خروج ترامپ، ايران با استناد به توافق، فرايند کاهش گامبهگام تعهداتش را اعلام کند. اروپا که پيش از آن نتوانسته بود ترامپ را قانع کند که لااقل، فشارها بر اروپا را در مخالفت با برجام کاهش دهد، حالا همزمان بايد مشغول تلاش برای اقناع ايران به توقف روند کاهش گامبهگام و بازگشت به اجراي کامل برجام ميشد، اما اين تلاش هم مانند تلاش قبلي، لااقل تا روز آخر «پنج سال فشرده» کاري موگريني، بينتيجه بود و هست. ايالات متحده در فهرست تحريمها عليه ايران، بعضي نهادها و افراد را دوبار تحريم کرده است و ايران به مرحله پنجم روند گامبهگام رسيده و در مرحلهاي است که سخنگوي سازمان انرژي اتمي ايران بازرسيهاي آژانس بينالمللي انرژي اتمي بهعنوان ناظر برجام را بيمعنا توصيف کند: مانع بازرسيها نميشويم، اما وقتي به تعهدي عمل نميشود، بازرسي معنايي ندارد. بورل بهجاي موگريني، چپ بهجاي چپ موگريني حالا کموبيش مثل يوکيا آمانو، رئيس قبلي آژانس، دوران کاري خود را که با موفقيت آغاز شده بود، با ترديد و نااميدي نسبت به حفظ دستاورد به پايان ميبرد و در شرايطي کرسي خود را تحويل ميدهد که رويکرد آمريکا موانع در تعاملات ايران و امضاکنندگان برجام را تشديد ميکند و ايران، عملا نااميد از کارايي تعامل با اروپا، گامبهگام به سمت روال پيش از برجام حرکت ميکند. بااينحال اما کورسوي اميد اينجاست که جانشين موگريني، يوسپ بورل، همانند او رويکردي مثبت نسبت به تعامل با ايران، حفظ برجام و چندجانبهگرايي به شکل کلي دارد. بورل از حزب کارگران سوسياليست اسپانيا بهعنوان يک حزب چپگرا ميآيد تا بهجاي موگريني از حزب دموکراتيک ايتاليا بهعنوان يک حزب چپگرايي بنشيند که خود جانشين اشتون از حزب کارگر بريتانيا بهعنوان يک حزب چپگرا آمده بود. دنباله چپگراياني که با اين رويکرد نسبت به ايران و مذاکرات هستهاي با ايران در اين سمت نشستهاند، حاصل ترکيب پارلمان اروپا بودهاند. در دورههاي اخير، انتخابات پارلمان اروپا، حزب مردم بهعنوان ائتلاف راستگرايان ميانه اروپايي و حزب سوسياليستهاي اروپا بهعنوان ائتلاف چپگرايان ميانه را بهعنوان برندگان خود داشته و توافقات ائتلافي بين اين دو حزب، کرسي سياست خارجي را در اختيار چپگرايان قرار داده است. يک اهميت اين مسئله در بلندمدت از اينجا ميآيد که احزاب راستگراي افراطي در سالهايي اخير نشانههايي از رشد داشتهاند و همزمان، مواضع آنها در قبال سياست خارجي به مواضع ترامپ شبيهتر شده است. اگر اين روند، جايي منجر به افول چپها در اروپا شود، بهجاي موگرينيها و بورلها، ايران با نسخههاي اروپايي مايک پمپئو و جان بولتون مواجه ميشود. بااينحال اما اين مسئله به تعاملات ايران در آينده نامشخص مربوط است. دوران کاري بورل، اواخر سال ۲۰۲۴، چندماه پيش از پايان تعهدات ايران در برجام به پايان ميرسد و هر اتفاقي لازم باشد بين ايران و اروپا در قبال برجام؛ چه فروپاشي برجام زير فشار و چه بقا يا نجات آن، در دوران همين ديپلمات کهنسال چپگراي اسپانيايي رخ خواهد داد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.