نگاهی به ریشههای ضد ایرانی اعتراضات در عراق
قبل از روز واقعه
روحاله نخعي: اعتراضات مردم عراق نسبت به وضعيت اداره کشور در ماههاي اخير، منهاي وقفه کوتاه ميزباني مسافران اربعين، در جريان بوده است. روند اعتراضات، بعد از چندين و چند کشته و زخمي در ميان معترضان، دو روز پيش سرانجام از ساختار قدرت هم قرباني گرفت. در پي ادامه درخواستهاي معترضان براي کنارهگيري مقامات حکومتي و حمايت «مرجعيت» از خواستههاي مردم، بهخصوص با پيامهاي قدرتمندترين چهره مذهبي عراق، آيتالله علي سيستاني، نخستوزيري کناره گرفت تا به تعبير خود فضا را براي تجديدنظر هر چه سريعتر مجلس در روند اداره کشور، آماده کند. درخواست برگزاري انتخابات دوباره، همچنان در فهرست خواستهاي مردم به عنوان راهحل حضور دارد. اما نکتهاي که براي مخاطب ايراني در نگاه به اين اعتراضات برجسته شده است، نوک پيکان انتقاداتي است که هرازگاهي در ميان اعتراضات به سمت ايران نشانه ميرود. معترضانِ البته بهخشمآمده عراقي در روند درگيريهاي بعضا خونين خود با مأموران حکومت اين کشور، در يک ماه گذشته دو بار و در دو سال گذشته چهار بار به ساختمانهاي ديپلماتيک ايران حملهور شدهاند؛ گاهي ساختمان را آتش زدهاند و گاهي پرچم ايران را از بالاي سفارت پايين کشيدهاند، البته در هيچ کدام از اين حملهها، کارکنان ايراني کنسولگريهاي ايران در نجف، کربلا، بصره و اربيل هيچ آسيبي نديدند، هرچند مأموران امنيتي عراقي در حفاظت از اين ساختمانها قرباني شدند و به روايت مقامات عراقي، فقط در آخرين نمونه اين حملهها، ۴۷ مأمور در درگيري با معارضان به کنسولگري نجف آسیب دیدهاند. علاوه بر اين حملات که به تيتر رسانههاي ايران راه پيدا کردهاند، گاهي فيلمها و عکسهايي از معترضان عراقي در شبکههاي اجتماعي دستبهدست ميشود. اين تصاوير، البته به تبع ذات فضاي شبکههاي اجتماعي، گاهي با اخبار، ترجمهها و روايتهاي نادرست از مواضع معترضان همراه هستند و گاه نيز تصاويري از اعتراضات سالهاي پيش به عنوان تکرار اتفاق توسط برخي کاربران هدفدار يا کماطلاع بازنشر ميشوند، اما آنچه مشخص و چشمپوشيناپذير است، وجود ميزاني از احساسات ضدايراني لااقل در ميان بخشي از مردم و معترضان عراقي است. شايد حملات اينچنيني به ساختمانهاي ايراني و نمايش اين قبيل احساسات، در کنار ناامنيهاي حاصل از درگيري معترضان با مأموران عراقي، دليل هشدارها و ابلاغهاي مقامات ديپلماتيک ايران به مردم براي توقف يا تعويق سفر به عتبات عاليات و حتي تعويق در آغاز حرکت جهت حضور در راهپيمايي بزرگ اربعين بوده است. سؤالي که در اين ميان نيازمند پاسخ است، اين است که در نتيجه چه تصوير و تصوري از ايران و نقشآفريني اين کشور در عراق، منجر به اين جهتگيري در ميان معترضان ميشود و از آن مهمتر، اعتراض به ايران چه سهم و جايگاهي در ميان اعتراضات مردم عراق دارد. این اعتراضات شايد با انگيزههاي سياسي و غيرسياسي در رسانههاي رسمي و غيررسمي فارسي نيز به سرخط خبرها راه پيدا ميکند. همين موضوع باعث ميشود برخي از مخاطبان پوشش خبري اعتراضات عليه ايران نسبت به پوشش خبري کل اعتراضات را متناسب با ميزان حضور شعارها و احساسات ضدايراني در کل اعتراضات تصور کنند و حتي برخي بر اين باور باشند که اساسا حرکت مردم عراق در درجه اول در اعتراض به نقشآفرينيها و «دخالتهاي» ايران در امور کشورشان شکل گرفته؛ اما آيا اين واقعيت صحنه عراق است؟ در يکي، دو روز گذشته رسانهها بسيار به حادثه حمله به کنسولگري ايران در نجف پرداختهاند اما قبل از روز وقوع اين واقعه، چه بسترهايي آن را ممکن کرد؟ بخشي از اين روند، خواه ناخواه بر اثر رقابتهاي سياسي بين ايران و رقباي منطقهاي مانند عربستان سعودي و قدرتهاي فرامنطقهاي مانند ايالات متحده آمريکاست اما در اين نوشته، با کنارگذاشتن استفادهها يا سوءاستفادههاي اينچنيني در عراق، مسئله نگاه به ايران بررسي ميشود. رقباي قديمي روايت تحليلگراني که از درون به صحنه عراق نگاه ميکنند، تصوير پيچيدهاي از نگاه همراه با عشق و نفرت مردم عراق به ايران ترسيم ميکند که با نگاه به تاريخ و گذشته و حال تعاملات دو کشور، به نظر منطقي ميرسد. جنگ هشتساله ايران و عراق، بهخاطر روحيات خاص رئیسجمهور مستبد وقت عراق، صدام حسين، شکل گرفت که پيش از تجاوز به خاک ايران، با مردم کشور خود نيز با سرنيزه و توپ و تفنگ مواجه شده بود، اما بههرحال در طول آن هشت سال، سربازاني که از ميان مردم عراق، با اراده يا به اجبار به جبهه جنگ ميآمدند، در مقابل سربازان ايراني اسلحه به دست ميگرفتند، ميکشتند و کشته ميشدند، زخمي ميکردند و زخمي ميشدند، اسير ميگرفتند و اسير ميشدند. صدام را ميتوان به شکل عيني حاکم بيرحمي براي مردم عراق توصيف کرد، اما بههرحال، در جنگي که او به ايران تحميل کرده بود، اين دو همسايه بهعنوان دشمن با هم درگير بودند. از طرف ديگر، در تاريخ روابط ايران و عراق و پيش از آن، روابط ايران با حاکمان و خلفايي که بر سرزمين عراق عرب سلطه داشتند، نوعي از رقابت را همواره در خود داشته است. شايد در يکي، دو دهه اخير، عراق آسيبديده از جنگهاي سريالي، چندان توانايي قرارگرفتن در موضع رقابت با ايران را نداشته است، اما سابقه تاريخي اين دو کشور اتفاقات ديگري را در خود دارد. مسئله تعيين مرز دو کشور در حوالي رودهاي بين دو کشور، از موضوعاتي بوده که فراتر از سقوط و ظهور حکومتها بين دو کشور جريان داشته است، پيش و پس از صدام و در دوران او، در دوره حکومت پهلويان در ايران و در سالهاي پس از انقلاب اسلامي، اين موضوع هرازگاهي روي ميز مذاکره يا در ميانه مجادلههاي دو کشور قرار گرفته است. در کنار اينها، نگاههاي مليگرايانه و نژادگرايانه با محوريت عربي در عراق ريشههاي مهمي دارند. نگاههاي نژادگرايانه در قبال ايران در بسياري از کشورهاي عربي سابقههايي تاريخي و چندقرني دارد. در دوران حکومت حزب بعث، حاکمان عراق تأکيد بسياري در اين زمينه داشتند؛ هم در داخل و هم در روابط خارجي اين کشور. همسايگان نزديک روي ديگر سکه تقابل عراق و ايران، نزديکيها و همداستانيهاي عميق فرهنگي و مذهبي است. ايران و عراق کنوني در بخشهاي مهمي از تاريخ خود، بخشي از يک سرزمين قلمداد ميشدهاند. درواقع، برخي نگاهها، با توجه به روندي که مرزهاي عراق را تعيين کرده است، روابط فرهنگي و تاريخي بين ساکنان دو سوي مرزهاي ايران و عراق را کموبيش به همان اندازه روابط درون مرزهای عراق قوی ميبينند؛ مرزهایی که با تصميمات استعمارگران، اينگونه تعیین شدهاند. ايران و عراق از معدود کشورهايي هستند که اکثريت شيعه دارند و اين پيوندهايی قوي بين دو کشور ايجاد ميکند. اين روابط و نزديکيهاي عقيدتي، بهخصوص پس از سقوط دولت صدام حسين بهعنوان حاکمي ضدشيعه، در جهت جبران سالها فاصله اجباري بين دو ملت هممذهب، نمود پيدا کرده است. سادهترين پاسخ کساني که ايده «نفرت» يا «اختلاف عميق» بين دو ملت را رد ميکنند، اشاره به راهپيمايي بزرگ سالانه اربعين است که در فاصله نسبتا کوتاهي پس از رفع محدوديتهاي حکومتي در عراق، بهسرعت شکل گرفت و به بزرگترين گردهمايي سالانه مذهبي تبديل شد. گزارشها و روايتهاي خبري و مردمي از رويکرد مردم عراق نسبت به ميهمانان ايراني و البته غيرايراني خود در اين ايام، تصويري پر از رفتارهايي ترسيم ميکند که در ميزباني و ميهماننوازي تا مرز ازخودگذشتگيها و ارادتهاي مذهبي به شکلي بيسابقه پيش ميروند. منطقا نميتوان روايتهاي مستقل از تعامل مردم عراق با ايرانيان در اين ايام را در تحليل خود از روابط دو کشور ناديده گرفت. همداستاني و همدستي مذهبي بين دو کشور اما پيش از اين نيز سابقه مهم ديگري دارد: سپاه بدر، نظامياني بودند که به دليل وابستگيهاي فرهنگي و مذهبي بين دو کشور و هم به دليل نقشآفريني صدام بهعنوان حاکمي با سابقه کشتارهاي گسترده عليه مردم خود که حتي در ميانه جنگ با ايران نيز ادامه داشت، در کنار ايران، عليه صدام ميجنگيدند. حتي برخي روايتها از دوران جنگ حاکي از اخلال برخي نيروهاي عراقي در سيستم بمبافکنهاي عراقي به نحوي است که در حملات به ايران در آسيبرساندن به مردم اين کشور ناکام بمانند. عينيتر از اين، ايرانيان بسياري در طول ساليان در شهرهاي مذهبي عراق، اغلب به جهت تحصيلات مذهبي در حوزههاي علمیه اين کشور، ساکن بودهاند. بسياري از چهرههاي برجسته مذهبي ايران، تحصيلکردگان حوزههاي عراق بودهاند. نميتوان ناديده گرفت که تأثيرگذارترين چهره مذهبي ساکن در عراق، آيتالله سيدعلي سيستاني، در مشهد متولد شده و پيش از مهاجرت به نجف براي تحصيل، در مشهد و قم درس حوزوي خوانده است. همين روند در ميان عراقيان نسبت به ايران نيز وجود داشته است و عراقيهاي بسياري در شهرهاي مذهبي ايران براي تحصيل ساکن شدهاند. علاوهبراين، دورههاي بحراني در تاريخ اخير عراق، مهاجراني را نيز از اين کشور راهي ايران کرده است که در شهرهاي ديگر ايران نيز ساکن بودهاند. کارشناسان حوزه عراق از نوعي تحسين در نگاه عراقيها به ايران نيز خبر ميدهند که اتفاقا بيارتباط به سوژه اعتراضهای اخير اين کشور نيست. از نگاه ايراني، نقدهاي بسياري به ساختارهاي اقتصادي و صنعتي در ايران ميتوان وارد کرد؛ اما عراق کشوري است که تقريبا تمام درآمد خود را از فروش نفت کسب ميکند و عملا صنعتي ندارد. فقدان ساختارهاي توليدي در عراق، بهعنوان معضلي که هم چرخ اقتصاد را تحت تأثير قرار ميدهد و هم اشتغالزايي اين کشور را با بحران مواجه ميکند، وقتي در کنار حضور گسترده اجناس ايراني در بازارهاي عراق قرار ميگيرد، باعث ميشود بسياري از مردم اين کشور به ايران بهعنوان کشوري که لااقل بخشي از «نيازمندهاي خود را با توليد رفع ميکند» و زير بار تحريمهاي چنددههاي، به اقتصاد خود رسيدگي ميکند و همزمان قدرت و فرصت نقشآفريني گسترده سياسي، نظامي و اقتصادي در منطقه را دارد، کموبيش با ديده حسرت نگاه ميکنند. فراز و فرود رابطه تا زمان اعتراضها با مرور روندهاي ذکرشده ميتوان به اين نکته رسيد که رابطه بين ايران و عراق، هيچوقت سياه يا سفيد نبوده و به همين مناسبت، در برهههاي تاريخي و در سايه اتفاقهای مختلف، بهتر و بدتر شده است. در سالهاي اخير، نقشآفريني گسترده ايران در کنار گروههايي که در عراق با گروه تروريستي داعش ميجنگيدند، نقش مهمي در نگاه مثبت به ايرانيان در عراق داشت. همين نفوذ و قدرت حضور ايران در عراق که در روابط بين ايران با چهرههاي صاحبنفوذ اين کشور نيز نمود دارد، زماني که مردم اين کشور از فساد و ناکارآمدي گسترده حاکمان خود به تنگ ميآيند، در قالب استدلالي نمود پيدا ميکند که در کنار انتقاد از حاکمان و سياستمداران ناکارآمد، ايران را نيز بهعنوان يکي از حاميان اين سياستمداران هدف انتقاد قرار ميدهد. از طرف ديگر، طبيعتا برخي جريانهاي فکري و سياسي در عراق، به ايران نزديکتر و برخي دورتر هستند و در چنين بزنگاههايي، بالطبع کساني که فاصله و تقابل بيشتري با ايران دارند، ضمن مقصردانستن جناح مقابل خود، حاميان ايراني آن جناح را نيز در صف مقصرها قلمداد ميکنند. اين حقيقت که اکثريت شيعه اين کشور، بخشهاي مهمي از تهديدات ماهوي عليه خود را پشت سر گذاشتهاند نيز در اين ميان مؤثر است. در بازههايي مثل دوران حضور داعش، شيعيان عراق در معرض تهديد مرگ و سرنوشتهايي بدتر از مرگ به دست يکي از خونريزترين بازيگران تاريخ منطقه بودند. در بخش مهمي از دوران پس از صدام نيز جدالهاي قدرت در اين کشور هنوز به شکلي اساسي در جريان بود. در چنين شرايطي، شيعيان اين کشور تمايلي به تقابل با حاکميت درگير جنگ يا تهديد جايگاه نمايندگان خود در ساختار حاکميت عراق نداشتند. ثبات نسبي سياسي و رفع تهديدهاي جدي باعث شد اکثريت شيعه عراق زمان را براي اعتراض به ناکارآمدي گسترده حاکمان مناسب ببينند. رابطه با ايران نيز در شرايط تهديد، اهميتي حياتي براي آنان داشت؛ اما بعد از عبور توفانهاي سياسي و اجتماعي دو دهه اخير، آنها ميتوانند ريسک انتقاد به عملکرد ايران را تقبل کنند. ايران، هدف اصلي يا اشاره جنبي اما مشخصا ايران نه سوژه نفرت معترضان عراقي بهعنوان يک کليت است و نه حتي سوژه اصلي اعتراض آنها. اشاره به ايران در اين اعتراضها، به گواه تحليلگران آشنا به روابط داخلي عراق، در فهرست اولويتها و گستردگي شعارها، جايگاهي پايين و حضوري محدود دارد؛ بسيار کمتر از آنچه در نگاه به رسانهها برميآيد. خشم گسترده عراقيها از شرايطي که در آن حتي مسئله نسبتا سادهاي مثل تأمين برق اين کشور که تنها نيازمند يک پروژه فني در يک کشور ثروتمند نفتي است، سالها لاينحل مانده، در تظاهرات و اعتراضهای آنها نمود گستردهاي داشته است، به همين مناسبت، گروههايي از مردم اين کشور که نگاهي منفي به ايران دارند نيز در ميانه اعتراضهای خود، خشونتهايي به ساختمانهايي که نماد سياسي حضور ايران در کشورشان هستند، نمايش ميدهند؛ اما حتي روند وقايع و مواضع رهبران سياسي و اجتماعي نيز نشان ميدهد جهتگيري اصلي اتفاقها به سمت برکناري يا کنارهگيري مقامات، برگزاري دوباره انتخابات و اقداماتي از اين قبيل است. آنچه مردم عراق را به خيابان کشانده، اتلاف منابع، ناکارآمدي ساختارهاي حاکم، بيکاري و فقر و محروميت گسترده و نبود تعامل مؤثر بين قدرتمندان و در نتيجه معطلماندن امور کشور است و باز آنچه کار را به اينجا کشانده است، فراتر از حضور ايران، عربستان، سوريه، روسيه، ايالات متحده، بريتانيا و ديگر کشورها که در خلأ پس از فروپاشي حکومت صدام با انگيزههاي مختلف در فضای اين کشور حاضر شدند، به دوران پيش از آن برميگردد. در سالهاي حکومت رژيم بعث، ساختارهاي مدني و سياسي در هم شکسته شدند، رهبران و نخبگان سياسي و اجتماعي يا اعدام، يا خانهنشين يا فراري شدند، طبقه متوسط شهرنشين گرفتار پسرفت گسترده شد، چشمه رشد و حرکت در اقشاري که بنا بود متوليان امور فرهنگي و فکري جامعه باشند، يعني معلمان، دانشگاهيان، فعالان، هنرمندان و... زير فشار گسترده اقتصادي از يک سو و محدوديتهاي شديد و بيرحمانه سياسي از سوي ديگر عملا خشکانده شد و جريان حاکم و بلکه شخص حاکم به تنها صداي مؤثر تبديل شد. به همين مناسبت، وقتي آن فرد مقتدر مستبد تکرو از صحنه حذف شد، نه نخبگاني براي رايزني و تصميمسازي بودند، نه چهرههاي موجود نفوذ و قدرت کافي داشتند و نه ساختارهاي اجتماعي حاضر، کارایی. از دل چنين فضايي، ساختاری بيرون ميآيد که در دو دهه گذشته در رسيدگي به مشکلات ساده و پيچيده خود ناکام مانده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.