توصیف جدید از خشونت در مغزپژوهی
عبدالرحمن نجلرحیم مغزپژوه
شاید ارسطو حق داشت که انسان را حیوان سیاسی بداند. شاید هم به همین علت است که خشونت سیاسی از دیرباز موضوع بررسی در روانشناسی، انسانشناسی، علوم اجتماعی، اقتصاد و تاریخ بوده است.
با نضجگیری مغزپژوهی اجتماعی از حدود 25 سال پیش کوشش بینارشتهای وسیعی صورت گرفته تا با اضافهکردن مطالعه نحوه کارکرد مغز در افراد و گروههای اجتماعی درگیر خشونت، بینش عمیقتری درباره این موضوع مهم بهدست آید. در آخرین مقاله مروری که جان دیستی، استاد دانشگاه شیکاگو، همراه با دو همکارش در مجله علمی معروف مغزپژوهی اجتماعی (سوشال نوروساینس، ۲۰۱۸) نوشتهاند، ارجاعاتی به بیش از ۱۰۰ مقاله علمی دراینباره شده است که در این مقاله به نکات مهمی اشاره میشود. در اینجا، برداشتی کلی، مختصر، تعمیمیافته و تخصصزدایانه از این مقاله را با شما در میان میگذارم؛ اول اینکه خشونت در درصد بالایی از انسانها بسته به شرایط زیست اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و تاریخی امکان بروز پیدا میکند، بنابراین برای خشونت ورزیدن لازم نیست مغز به بیماری و اختلالی پیشینی مبتلا شده باشد؛ به عبارت دیگر، عده کمی هستند که بتوانند حتی در شرایط سخت و تنگناها و موقعیتهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی ویژه ناگزیر نشوند که دست به خشونت سیاسی بزنند. اساس بیرحمی انسان از آنجایی آغاز میشود که گروههای انسانی براثر تعاون و همکاری و افزایش توان بقا و تکثیر گروههای پرجمعیت و بزرگتر، به جایی میرسند که همگونههای خود را به «دوست» و «غیردوست» تقسیم میکنند و اگر مغزشان انعطافپذیری لازم برای مصالحه و تعامل و مدار با گروه مقابل را نداشته باشد، آنها را دشمن تصور کرده و آن هنگام خشونتورزی چاره کار خواهد بود. در این شرایط اسفبار، احساس همدلی (امپاتی) مغز که اساس رحم و شفقت و مهربانی با دیگر انسانها است، نسبت به دشمن از کار خواهد افتاد و او (دشمن)، مانند انسانی دیگر تصور نمیشود که کشتن او جایز نباشد، بلکه مانند جسمی بیارزش و مانعی بیمقدار انگاشته میشود که باید هرچه زودتر از سر راه برداشته شود. از طرف دیگر، همان دستگاه همدلی و شفقت مغزی که در بسیاری موارد باعث پیوند و همبستگی مفید به حال بشریت میشود، در این تقسیمبندی میتواند به سوگیری متعصبانه نسبت به باورهای گروه خود در مقابل غیرخود کمک کند. جالب است هورمون اکسی توسین که از بخش خلفی هیپوفیز مغز ترشح میشود، گیرندههای بسیاری در تمامی مغز دارد که ترشح افزوده آن در مغز آدمی میتواند باعث شود که بر دامنه و گستره دوستان بیفزاید و بسیاری از دشمنیها را به مصالحه و آشتی بکشاند. اما آنچه آتش خشونت را شعلهور میکند، احساس عدالتخواهی است که همراه با احساس همدلی در مغز فعال است، به همین دلیل است که خشونت میتواند در جهت عدالتطلبی و بهصورت احقاق حق تضيیعشده از طرف قربانیان و مظلومواقعشدگان علیه ظالمان اعمال شود. جهان این خشونتورزان، اندیشه، ایدئولوژی، جهانبینی و باورهای رقیب را برنمیتابد. دروازه مغزشان فقط به ارزشهای هیجانی اجتماعی والا و مملو از معنویت خودشان باز است. ترشح دوپامین فراوان در ناحیه مزولیمبیک مغزشان پاداشی مکفی فراهم میکند تا بقیه مغز، غیرمنعطف و بسته به سوی هر نوع تساهل، تعامل و مدارا بماند تا همچنان افراد خودشان به جنگ و خشونت علیه فرد يا گروه مقابل، هدایت شوند. البته بسیاری از افراد در عمل دست به خشونت نمیزنند، ولی در مغز خود میتوانند خشونت فروخفته داشته باشند و تنها طرفدار بیعمل باقی بمانند و دست به خشونت آشکار نزنند. جالب اینکه مدارهای مخصوص مغزی این سوگیریهای متعصبانه را که میتواند خشونتهاي افراطی تولید کند، امروزه میتوان به وسیله دستگاههای جدید نقشهبرداری مغز دنبالهگیری کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.