چالش سلامت روان در آموزشو پرورش
حيدر بايزيدي. معلم
جدا از همه تعاريف تئوري و کلاسيک درباره سلامت روان، انسان سالم فردي است که بتواند در مسير هنجارهاي پذيرفتهشده رابطه متعادل را با همه اجزاي جامعه برقرار کند. در واقع هنجارها يا نوع معيني از رفتار را تجويز يا آن را ممنوع ميکنند و همه گروههاي انساني از انواع معيني از هنجارها پيروي ميکنند که هميشه به وسيله نوعي ضمانت اجرائي (از عدم تأييد غيررسمي گرفته تا مجازات فيزيکي) پشتيباني ميشود، اما اينکه چه اتفاقاتي روي ميدهد که تا اين حد هنجارشکني در جامعه به سادگي هر چه تمامتر اتفاق ميافتد، به تأميننبودن سلامت روان جامعه و به تبع آن شيوع آسيبهاي متعدد اجتماعي برميگردد.
افزايش آمار خودکشي، معضل اعتياد، خشونت، طلاق و... همگي معلول کيفيت پايين سلامت روان در جامعه است. همچنين با نگاهي اجمالي نه تنها به آموزش و پرورش، بلکه به شرايط کنوني جامعه ايراني ميتوانيم بدون هيچگونه تحقيق و پژوهش ميداني و فقط با تکيه بر واقعيات ديداري مثل وضعيت افسارگسيخته تورم و اقتصاد، گراني، تغيير ناگهاني قيمتها و کمبود خدمات مورد نياز را عنوان کنيم که مهمترين چالش رواني امروز جامعه مضطرب است و به دنبال آن هر روز شاهد مصاديقي از عدم سلامت روان همچون خشونت متبلور در جامعه، بههمريختگي روحي و رواني متظاهر، استرس و افسردگي هستيم و چنانچه اين مشکلات رواني جامعه ريشهيابي و درمان نشود، زلزله تهديد رواني همه ابعاد جامعه را در خود مدفون خواهد کرد. اگرچه ريشهيابي و درمان بسياري از نابسامانيها و آسيبهاي اجتماعي به آموزش و پرورش ارجاع داده ميشود و کانون تغيير و تحولهاي اجتماعي بايد از مدرسه شروع و در جامعه نهادينه شود، اما امروزه نظام آموزشي ما بر اساس جناحبنديهاي سياسي به آزمايشگاه انديشهها و فرضيههايي تبديل شده است که اعمال اين نظريات تحقيقنشده نه تنها کمکي به پيشبرد اهداف از پيش تعيينشده نميکند، بلکه هدفها، برنامهها، محتوا و... را نيز از مسير اصلي منحرف ميکند. در اين راستا، در چند سال اخير موضوع پيشگيري از آسيبهاي اجتماعي و سلامت روان دانشآموزان از موضوعاتي بوده که تلاش آموزش و پرورش به دلايل متعدد زير بينتيجه بوده و در بسياري از موارد نتيجه عکس داده است: - موضوع پيشگيري از آسيبهاي اجتماعي و تقويت سلامت روان بايد از اهداف اصلي آموزش و پروش باشد و يکي از بهترين بسترها براي پرورش همهجانبه دانشآموزان محيط آموزش و پرورش است. اما عدم مسئوليتپذيري ساير ارگانها و نهادهاي اجتماعي و استفاده ابزاري آنان از آموزش و پرورش در رابطه با آسيبهاي اجتماعي در بسياري از موارد خود تهديدکننده سلامت روان و زمينهساز بروز آسيبهاي اجتماعي بوده است. - تخصيصنیافتن سرانه کافي به آموزش و پرورش نه فقط برنامههاي سلامت روان و پيشگيري از آسيبهاي اجتماعي را به مخاطره انداخته، بلکه باعث ايجاد اختلالات جدي در ساير برنامهها و حوزههاي آموزشوپرورش شده است. - در ساختار آموزش و پرورش موضوع آموزش خانواده (کارگاههاي آموزشي، انتخاب مدرس آموزش خانواده و...) زير نظر کارشناسي انجمن اوليا و مربيان، موضوع مراقبت و پيشگيري از آسيبهاي اجتماعي (توانمندسازي اوليا، دانشآموزان و کارکنان در برابر آسيبهاي اجتماعي، مبارزه با مواد مخدر و...) زير نظر کارشناس مراقبت و پيشگيري از آسيبهاي اجتماعي و موضوع سلامت روان (مهارتهاي زندگي و...) زير نظر کارشناس مشاوره اداره ميشود؛ به بيان ديگر، يک موضوع مشترک به سه کارشناس متفاوت که هيچ کدام ارتباط معناداري در عمل با هم ندارند، واگذار شده است و اين موازيکاري به ناهماهنگي حوزه ستادي آموزش و پرورش درباره سلامت روان و آسيبهاي اجتماعي و به تبع آن ازهمگسيختگي برنامهها در همه ابعاد منتج شده است. - با وجود تأييد همه متخصصان تعليم و تربيت درباره اهميت سلامت روان و تأکيد بر گنجاندن عنوان درسي جداگانه در اين زمينه، وزارت آموزشوپرورش هيچگونه تمهيداتي را براي اجرائيکردن اين موضوع فراهم نكرده و همين امر باعث شده است موضوع آموزش مهارتهاي زندگي در آموزش و پرورش به موضوعي حاشيهاي تبديل و در بسياري از موارد تربيت قرباني مافياي کنکور شود. - مدرسه تأثير بسزايي در جلوگيري و حتي درمان مشکلات رواني دانشآموزان دارد اما به شرط اينکه عوامل اجرائي و آموزشي دانشهاي لازم را در زمينه روانشناسي و سلامت روان داشته باشند (حال آنکه در بسياري از موارد وضعيت معيشت معلمان طوري رقم خورده که شرايط روحي و رواني آنها بدتر از دانشآموزان است) در غير اين صورت صرف وجود يک مشاور تربيتي آن هم با ساعت کاري مشخص تأثير بسزايي ندارد. توانمندسازي معلمان هم در اين زمينه منوط به برگزاري دورههاي ضمن خدمت است که خود هفتخان مفصلي را ميطلبد. همه اين دلايل و شايد دلايل متعدد ديگر نشان ميدهد باوجود آنکه نيروي انساني بهويژه جمعيت جوان به عنوان يکي از جلوههاي قدرت و توانمندي در هر کشور محسوب شده و جوانان در راهبرد رشد و توسعه و در چشمانداز هر جامعه عامل تعيينکننده و جزء سرمايههاي ملي محسوب ميشوند، بايد در حفظ سلامتي و نحوه تعليم و تربيت آنها تلاش شود. اما فعاليتهاي آموزش و پرورش در حوزه سلامت روان و پيشگيري از آسيبهاي اجتماعي جوانان ريشهاي و کارآمد نبوده و از سويي ديگر واقعيت اين است در حال حاضر بدون فهرستکردن دلايل و مستندات موجود، در اين مجال، بايد عنوان کنيم امروز در مدارس ما اميد و آرزو مرده است و مهمترين راهکار براي جلوگيري از اين تهديدات در اولويت قرارگرفتن آموزش و پرورش در برنامههاي دولت است که اين مهم سالهاست (باوجود همه هشدارها) محقق نشده اما لازم است حداقل اين ديدگاه در بين مديران ارشد وزارتي ايجاد شود که حل مسائل تربيتي و کاهش آسيبهاي اجتماعي با دستور و جواب بخشنامه امکانپذير نخواهد شد و براي تقويت سلامت روان، خودباوري، عزت نفس، پاکدامني، دانايي و حتي بالابردن روحيه علمخواهي در دانشآموزان، حداقل بايد فرصتي فراهم بياورند تا با برنامهريزي درست تعامل بيشتري ميان مربيان با اوليا و خانوادهها، نهادهاي اجتماعي و بنيادهاي مردمنهاد به منظور کاهش آسيبهاي اجتماعي برقرار شود. *فرهنگي شاغل در آموزش و پرورش منطقه زيويه (استان کردستان)
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.