سه نکته درباره فيلم محمد (ص) ساخته مجيد مجيدي
از تاريخ تخيلي تا تاريخ واقعي
نقي سليماني*: از آنجا که رماني به نام «پيامبر»(ص) درباره ايشان منتشر کردهام، غالب آنچه درباره پيامبر در زبان فارسي منتشر شده است، معمولا يا خواندهام يا ميخوانم يا ميبينم و مرور ميکنم. فيلم آقاي مجيدي را هم از همين جهت ديدم. در زمان اکران سينمايي فيلم متأسفانه پايم شکسته بود و نتوانستم اين فيلم را ببينم؛ اما اخيرا اين فيلم (در 23 و 24/8/98) از تلويزيون پخش شد و آنچه اينجا مينويسم بر اساس همين فيلم تلويزيوني است. ابتدا از جلوههاي ويژه اين فيلم خوشم آمد و نيز بخشهايي که واقعا اتفاق افتاده و در کتابهاي تاريخي وقوع آن گزارش شده است. وقايعي مانند «پيمان سران قريش و موريانهها». اما در طول نمايش فيلم ديدم که فيلمساز محترم برخي از وقايع تاريخي مهم را حذف کرده و برخي را هم اضافه کرده است. به نظر ميرسد مهمترين مسئله در فيلم محمد (ص) [ساخته آقاي مجيدي] در يادداشت ابتداي فيلم ميآيد که بر «واقعيات مسلم تاريخي» و «برداشت آزاد خود» به طور همزمان تأکيد ميکند. آيا اين فيلم بر واقعيتهاي مسلم تاريخي تکيه دارد يا برداشتهاي آزاد؟ بينندگاني که تاريخ پيامبر را نميدانند از کجا بدانند که کجا برداشت آزاد است و کجا واقعيت مسلم تاريخي؟ ازهمينرو يادداشت زير را نوشتم تا چند نکتهاي را در اين باب يادآوري کنم، چراکه به يکي از چهرههاي مهم و بلکه مهمترين چهره تاريخ و تمدن ايراني ـ اسلامي ميپردازد و نميتوان در اين باب سکوت کرد. 1- نقش اسطورهايبخشيدن به پيامبر اسلام: دينستيزان معمولا ميکوشند در دنياي امروز بر نقش اسطورهاي پيامبر اسلام تأکيد کنند و آنگاه همين چهره اسطورهاي را جور ديگري معنا کنند؛ بهطورمثال بيشترين سرمايهگذاري آنها روي افسانههايي است که در ادبيات عوامانه پيرامون «معراج» ساخته شده است؛ درحاليکه چندوچون معراج خود مسئلهاي «غيبي» است نه «اسطورهاي». درباره تفاوت «غيب» و «اسطوره» به متن آيات قرآن هم ميتوان مراجعه کرد. در اينجا به طور اشارهوار يادآوري ميکنم که اسطوره، تخيلات مردم يک جامعه است که آرزو دارند قهرمانانشان را (حتي اگر واقعي باشند) به طور تخيلي و نادرست بزرگ و زيبا ببينند و چون قهرمانانشان چنين نيستند، خود قصه ميبافند و از آنها در همه ابعاد انسانهاي بزرگ چهرهاي زيبا و بزرگ ميسازند. اساطير به قولي، آرزوها و تخيلات انسان است که دوست داشت در هستي ميبود. اساطير دنياي تجلي ايدئالها و حقيقتها و ارزشهاي مطلق انساني يک دوره يا يک قوم يا اصولا نوع بشر است. اساطير عبارت است از جبران کمبود تاريخ. اساطير تاريخي است نه آنچنانکه هست، بلکه آنچنان که بايد باشد. بههرحال اساطير جنبه افسانهاي دارد. اما «غيب» واقعيت و حقيقت ديگري است که بهخصوص قرآن بر آن تأکيد دارد و باور به آن را در آغاز سوره بقره، يکي از پنج شرط متقين ميداند که در صورت داشتن آن، قرآن راهنماي آنهاست و ميآورد: اين کتاب که ترديدي در آن نيست، راهنماي پرهيزگاران است. آنان که به «غيب» ايمان ميآورند و «نماز» برپا ميدارند و از آنچه به آنها روزي دادهايم «ميبخشند» و کساني که «به آنچه بر تو و بر پيش از تو» نازل شده است و به «آخرت» يقين دارند. يعني قرآن فقط راهنماي مؤمناني است که به «جهان غيب» (بهعنوان يکي از پنج شرط متقين) ايمان دارند. بااينهمه در دوران قديم برخي از مسلمانان عوام «بيشترِ رنگآميزيهاي افسانهاي را که در ادبيات يا افسانهپردازيهاي عوام بوده است» و به نسلهاي بعدي منتقل کردهاند که با حقايق قرآني تطبيق نميکند. اما اين حقيقت و واقعيت محض است که پيامبر اسلام يک «اسطوره» نبود، بلکه شخصيت و واقعيتي تاريخي بود و روي زمين در ميان مردم در مکه و سپس در مدينه زندگي کرد و عمري را در ميان آنها زيست.(1) غذا ميخورد و در بازارها راه ميرفت.(2) پيامبر اسلام را اسطورهاي جلوهدادن، اثري اجتماعي ندارد. فيلمساختن از پيامبر يا رماننوشتن صرفا نقل يکسري وقايع اسطورهاي و تخيلي نيست، بلکه دستکم بايد اثري اخلاقي و انساني بر مخاطبان بگذارد که در زندگي اجتماعي آنها اثرگذار باشد. ازاينرو همان پيامبر ملموس و واقعي را بايد نشان داد که قرآن ميگويد و نشان ميدهد. 2- تشديد و تقويت يا دامنزدن به مسئله يهودستيزي (از طريق فيلم محمد (ص))، آن هم از زمان تولد پيامبر يا نقش يهودستيزانه به پيامبر اسلامدادن [آن هم از زمان تولد (!)] دين موسي (ع) يکي از سه دين ابراهيمي است. برخي از منابع تاريخي اولين قصد برخورد بعضي از يهوديان با پيامبر را در سفر 12 سالگي پيامبر، در زمان سفر با ابوطالب به خارج از شهر مکه، ميدانند. با فرض صحت آن واقعه در 12 سالگي، اين مطلب به زمان تولد پيامبر برنميگردد. پيامبر اسلام با معجزه پيامبرياش (يعني قرآن) شناخته ميشود و با انديشهاش، نه با بروز و ظهور مُهر؛ برای مثال در اين سخن پیامبر که «يک ساعت انديشيدن بهتر از 70 سال عبادت است»، شايد معناي آن براي پيروانش غير از انديشيدن، اين است که ما به جاي صادرکردن کارتپستال در فيلم يا رمان يا هر اثر هنري ديگر، ضروري است قدري تأکيد بر انديشه پيامبر کنيم و اصل انديشيدن را رواج دهيم که يکي از هدفهاي نهايي اسلام است. (هرگز هدف اسلام، عوامپروري و افسانهسازي نبوده است). فيلمساز محترم در ابتداي فيلم با آفريدن چهرهاي تخيلي به نام ساموئل که از همان ابتداي تولد پيامبر(!) درپي نابودي اوست، نقش چهره مخالف را در فيلم پر ميکند که اين جزء مسلمات تاريخي نيست. ولي مسئله اصلي اين است که در کل داستانِ فيلم اين مسئله بسط داده شده است و وقايع تاريخي را با فرضيات و وقايع تخيلي، به هم زده است. مثلا اينکه عبدالمطلب بکوشد آمنه و کودک شش، هفت سالهاش (پيامبر) را به مدينه بفرستد تا از قصد کشتن پيامبر توسط ساموئل يهودي جلوگيري کند، واقعيت ندارد. باور کنيد اين براي گريز از يهوديان ستيزهگري که قصد کشتن پيامبر را دارند، نيست که آمنه و پسرش [محمد (ص)] به مدينه ميروند. اگر اينطور بود عبدالمطلب حتما نگهباناني خاص مثل ابوطالب را با آنها همراه ميکرد. بعد هم مدينه کانون گروههاي مختلف يهوديان بود و امکان حفظ محمد شش، هفت ساله در مکه، بيشتر فراهم بوده است.(!) اساسا فيلمساز محترم اين ساموئل يهودي را که قصد کشتن يک کودک شش ساله (محمد (ص)) را هم دارد، من نميدانم از کجاي تاريخ يا کتابهاي تاريخي درآورده است؟ از آن بدتر ارتباطدادن ابولهب با ساموئل يهودي است که در هيچيک از منابع تاريخي نيست. همانطور که خود ساموئل در هيچيک از منابع تاريخي نيست. ابولهب به اعتقاد استاد مطهري چون زني از خانواده ابوسفيان گرفته بود، طرف اشراف قريش را گرفت و عليه محمد اقدام کرد. البته چند دليل ديگر هم دارد مثل هواي بزرگي داشتن يا کِبرورزي(3)؛ اما همه اينها در زمان بعثت بود، نه در زمان کودکي پيامبر. قبل از آن ابولهب از خانواده پيامبر، دو دخترش را براي پسرانش نامزد کرده بود. اگر رابطه محمد(ص) و ابولهب قبل از بعثت بد بود، به او دختر نميداد. ابولهب تازه بعد از بعثت بود که براي ايجاد هر نوع فشار بر پيامبر و خانوادهاش، نامزدي پسرانش با دختران ايشان را به هم زد. (عقب و جلو بردن وقايع تاريخي يکيديگر از کارهايي است که فيلمساز محترم انجام دادهاند). قرآن در زمينه دشمنستيزي نکته بسيار مهم و جالبي را مطرح ميکند: ايکساني که ايمان آوردهايد براي خدا، حق گفتن را بر پاي خيزيد و به عدل گواهي دهيد. دشمني با گروهي ديگر وادارتان نکند که عدالت نورزيد. عدالت ورزيد که نزديکترين راه است به تقوي و از خدا بترسيد که او به هر کاري که ميکنيد آگاه است. (سوره مائده، آيه 8) استاد مطهري مينويسد: «تاريخ پيامبر تاريخ روشني است» و عجيب است که فيلمساز، تاريخي فرضي را برگزيده است. به هرحال، فيلمساز ناخواسته و ناخودآگاه در دام «يهودستيزي» افتاده است. 3ـ حذف شخصيت بسيار بسيار مهم بَرَکه (يا اُم ايمن) از کودکي پيامبر (بَرَکه يکي از پنج مادري است که در کنار مادر حضرت علي(ع)، براي محمد(ص) در کودکي، مادري کرد. سه مادر ديگر: يکم، آمنه، مادر خود پيامبر. دوم، حليمه سعديه، سوم، حضرت فاطمه(ع) دختر پيامبر است که پيامبر او را «مادر پدر» صدا ميزد). بَرَکه در زمان تولد پيامبر دخترکي حدودا 16 ساله است و لکنت زبان دارد. پيامبر او را «مادر» و «باقيمانده خانواده من» ميخواند و بهراستي هم او يکي از پنج مادري است که در کنار مادر حضرت علي(ع) براي پيامبر مادري کرد. مثلا اين يکي از کوچکترين کارهاي او بود که محمد را پس از مرگ مادر، از ميانه راه مدينه تا مکه آورد؛ البته پس از خاکسپاري مادر محمد. ابوطالب نیز (چنانکه در فيلم ميآيد) آنجا نبود. اصولا ابوطالب و خوابديدنش و رفتن به دنبال آمنه و محمد به دستور عبدالمطلب، جزء تاريخ تخيلي فيلمساز به شمار میآید (در پرانتز بگويم که فاصله سني عبدالمطلب و ابوطالب «پير و جوان» نيست که در فيلم ميبينيم، بلکه «پير و ميانسال» است). به گمان من اگر فيلمساز دستکم با تکيه بر پنج نفري که پيامبر در زندگي «مادر» ناميد؛ [آمنه، بَرَکه، حليمه سعديه و مادر حضرت علي (ع) و حضرت فاطمه (ع)] فيلمنامه مينوشت، کودکي پيامبر را بيشتر و دقيقتر نشان ميداد تا صرفا با صدور کارتپستالهاي زيبا يا وقايع تخيلي و برداشتهاي آزاد؛ بهخصوص که به شعب ابيطالب هم پرداخته است که نقش حضرت فاطمه(ع) در آنجا جدي و عميق است. *نقي سليماني غير از کار نويسندگي که در طول 35 سال عمدتا انتشار آثاري در زمينه ادبيات داستاني نوجوانان بوده است، نويسنده رمان 9 جلدي «پيامبر» است که از سوي «بهنشر» منتشر شده است. به طور مکرر تجديد چاپ و برنده جايزههايي از جشنوارههاي گوناگون شده است. او همچنين کتاب «برادر» [داستانهايي از زندگي حضرت محمد(ص) و علي(ع)] را نوشته که انتشارات سروش، منتشر کرده است و نيز کتاب پنج جلدي «قصههاي پيامبر و فرزندانش» که ازسوی اميرکبير انتشار يافته است؛ به علاوه کتاب «قصههايي که پيامبر گفت». پینوشت: 1 و 2- اشاره به آيههاي قرآن است: سوره يونس آيه 16 (بگو: اگر خدا ميخواست من آن را بر شما تلاوت نميکردم و شما را از آن آگاه نميساختم و پيش از اين در ميان شما، عمري زيستهام. چرا به عقل درنمييابيد؟) آيات ديگر: و گفتند: چيست اين پيامبر را که غذا ميخورد و در بازارها راه ميرود؟ ... چرا از آسمان گنجي برايش افکنده نشود، چرا او را باغي نيست که از آن بخورد؟ (فرقان: 7 و 8) 3- سوره غافر آيه 56: آنان که بيهيچ حجتي که از آسمان آمده باشد، درباره آيات خدا مجادله ميکنند در دلشان جز هواي بزرگي نيست؛ ولي به آن نخواهند رسيد. پس به خدا پناه ببر که او شنوا و بيناست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.