دنيا با ما تمام نميشود
سیداحمد محیططباطبایی
سرمايههاي اصلي يك شهر را ميراث فرهنگي و طبيعي آن تشكيل ميدهد. اگر فرض كنيم بتوان تمام سرمايههاي شهر را بر روي يك سرند ريخت، همه بخشهاي مختلف آن از دانههاي سرند عبور ميكنند و آنچه باقي ميماند، ميراث فرهنگي و طبيعي شهر است.
به عبارت ديگر اين ميراث سرمايه اصلي است كه بر مبناي آن همه برنامهريزيهاي مختلف برای توسعه از زواياي گوناگون صورت ميگيرد و همانطور كه در هر چرخه اقتصادي و زندگي عادي از سود سرمايه استفاده كرده، از نظر فعاليتهاي مختلف در حوزههاي گوناگوني كه انسان ميتواند به آن دست بزند، به همان صورت زماني كه از سرمايه اصلي شهر كه ميراث فرهنگي و طبيعي است، بهرهبرداري و استفاده شود، شاهد ازبينرفتن اين سرمايه در درازمدت خواهيم بود و به نقطهاي خواهيم رسيد كه هيچ اساس و پايهاي براي آينده نخواهيم داشت. فراموش نكنيم که در اصل توجه به ميراث فرهنگي و طبيعي نشاندهنده جوامعي است كه به آينده فكر ميكنند. جوامعي كه رو به آينده حركت ميكنند، جوامعي هستند كه گذشته و طبيعت و فرهنگ خويش را حفاظت ميكنند يا به عبارت ديگر به دنبال آن هستند كه ارث يا سرمايهاي براي كودكان و نسل آينده خود باقي بگذارند. بههميندليل افراد و گروههاي اجتماعي كه به ميراث فرهنگي توجه نداشته و اين سرمايه اصلي را مورد هجوم و ازبينبردن قرار ميدهند، در اصل افرادي هستند كه براي نسل آينده، كودكان و فردا ارزشي قائل نبوده و اين تصور را در ذهن دارند كه دنيا با آنها به اتمام ميرسد و آيندهاي جز زندگي خود را متصور نيستند. چنين افرادي هستند كه بههيچوجه براي اين سرمايه ارزش قائل نميشوند و نميخواهند آب سالم، هواي پاك و رفتارهاي اجتماعي بهجامانده از گذشته، سنت و آيين و كاربردهايي كه خاطرات زندگي را تشكيل ميدهد، براي كودكان و نسل آينده باقي بگذارند. با اين تعاريف ابتدايي و مقدمهاي كه برشمرديم، واضح است که هر رفتاري براي شهر در هر نقطه آن متصور باشيم، بايد به گذشته و زيرساختهاي فرهنگي و طبيعي آن بخش از شهر نگاه كنيم.
بهصراحت ميتوان گفت هيچ نقطهاي در تهران نيست كه داراي ارزش فرهنگي و تاريخي و طبيعي نباشد. هر نقطه از شهر ما داراي ارزشهاي ويژه خود است كه درك و شناخت آن براي آيندهاي كه براي آن متصور باشيم، به كار آمده و عصاي دست ما است. وقتي بر روی شهر مطالعه و بررسي میکنیم، متوجه ميشويم که قسمتهاي مختلف از سوی مردم استفاده و بهرهبرداري شده كه امروزه به كناري نهاده شده است. وقتي گروهي از مردم در كنار هم قرار ميگيرند، يك اجتماع شهري تشكيل ميدهند و اين اجتماع در درازمدت در بستر كالبد خود جامعه شهري را به وجود ميآورد كه درواقع سرمايه اصلي شهر است. امروزه شاهد هستيم كه در بسياري از محلهها و نواحي شهر اين جوامع از بين رفته و ما سير قهقرايي طي كردهايم و فاقد سرمايهاي هستيم كه در گذشته دارا بوديم. با درنظرگرفتن اين مطلب هر ميدان، كوچه و محله از شهر را بايد بررسي كرد. ميدان مهمترين عرصه حيات مدني شهر است. ميدان نقطهاي از شهر است كه مردم از طريق اين فضا به تعامل با يكديگر ميپردازند؛ به عبارتي در تقابل و تعامل و رفتار مشترك با يكديگر قرار ميگيرند. ميادين در شهرهايي كه فاقد نظامهاي مدني پيشرفته است، جايگاهي ندارند و به تبع آن جاي خود را به فلكه و محل عبورومرور ماشين ميدهند. ميدان نقطهاي است فاقد فضاي سبز و آب و... و در واقع عرصهاي است كه انسانها در آن با يكديگر مواجه شده و به ارتباط با يكديگر ميپردازند؛ مثل ميدان سنتپيتر در رم يا هر ميدان ديگري مثل ميدان نقش جهان اصفهان تا قبل از تحولات دهه 40 و ميادين تهران مثل ميدان توپخانه، ميدان مشق، بهارستان، ارگ و... مياديني بودند كه مردم با دولت و يكديگر و با گروههاي ديگر ارتباط برقرار كرده و شاهد استمرار سنتها، رويدادها يا مناسك و مواردي بودند كه به شكلي خودشان را معرفي كرده و در اين پهنه شهري با اين شناسنامه در كنار سفرهاي كه همگان در كنارش حاضر شدهاند، قرار ميگرفتند. پس هر ميداني داراي ويژگيهاي خاصي بود كه در برنامهريزي آينده بايد سعي در احياي اين ويژگيها كنيم. به طور مثال ميدان بهارستان ميداني بوده كه در يك سويش خانه ملت بوده و در اطراف آن فضاهايي واقع شدهاند كه با حوزه فرهنگ و معارف در ارتباط بودند و به آموزش و آينده مردم دراينباره ميپرداختند. بهارستان امروزه مكاني است كه بخشي از آن سنگفرش شده و محل عبورومرور است. درحاليكه ميتوان نه با ايجاد كافه و گالري و ديگر موارد در فضاي تاريخي مهم مثل مسعوديه كه دهههاي متوالي وزارت معارف كشور بوده، آغازگر رويدادهاي مهمي با ايجاد آغاز موزه و فعاليتهاي ديگر در اين محوطه، شاهد اين نباشيم كه فقط به يك مكان گردشگري تبديل شود و بايد در راستای حوزه فرهنگ از آن استفاده شود. همين را ميتوان درباره باغ نگارستان گفت؛ جايي كه دارالمعلمين قديم بوده يا مركز دانشگاه تهران، دانشكده علوم اجتماعي و چنين جايي كه سابقه درخشان تاريخي آموزش دارد، مجددا بايد به مركز دانشگاه تهران، دفتر مركزي رياست، حوزه معرفي و تعامل دانشجويان با ديگران در اين نقطه با گذشته اين فضاي آموزشي برای يك آينده روشن قرار بگيرد. واضح است که در بسياري از كشورهاي دنيا دانشگاهي مثل سوربن يا آكسفورد با عمر بالاي هزار سال و قرنها منحل نشده و تبديل به موزه و مراكز گردشگري ديگر نميشود؛ بنابراين شناخت اين ارزشها باعث ميشود رويكرد خودمان را تشخيص دهيم. حضور وزارت فرهنگ و ارشاد در مكان فعلي باعث ميشود پهنه بهارستان تا چهارراه مخبرالدوله به پهنه فرهنگ، نشر، مؤسسات آموزشي، موسيقي و... تعلق بگيرد. اين فضايي است كه براي بخشهاي ديگر شهر مثل تئاتر شهر يا تالار وحدت كه به نمايش و موسيقي اختصاص داده ميشود يا دانشگاه تهران تا چهارراه كالج كه فضاي آموزشي است و بسياري نقاط ديگر كه سرمايههاي بالقوه دارند و ميتوان آنها را به بالفعل درآورد و دوباره تجديد حيات و رفتار مدني را در اين نقاط شاهد باشيم. ميداني كه در آن عرصه پيادهرو بر عرصه سوارهرو غالب باشد و نظاير مختلف، اين مصاديق دستمايه سلسله مقالاتي شده كه امروز نويسنده محترم يا مخاطب ما ميتواند از آنها استفاده كند و اين مقالات، بافت تاريخي، نوع رفتار و برخورد، چگونگي بهرهبرداري از اين سرمايه براي يك آينده مطمئن و پايدار براي شهري را كه داراي خاطره و همه ارزشهاي فرهنگياش براي آينده بهتري براي زندگي همه آحاد در خودش باشد، در اختيار مخاطبان و علاقهمندان قرار دهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.