چهرهها در شاهنامه (2)
مهدی افشار- پژوهشگر
پس از تهمورث كه 30 سال پادشاهي كرد، فرزندش جمشيد بر تخت پدر تكيه زد و به آيين كيانيان تاج بر سر نهاد و ديري نپاييد كه جايگاهش استوار شد و همه جهان به بندگي و فرمانبري او گردن نهادند.
با قدرت گرفتن جمشيد، جهان به آرامش دست يافت؛ بهگونهاي كه نهتنها انسانها متعرض يكديگر نميشدند كه حيوانات نيز. جمشيد به تاج كياني اعتبار و آبرو بخشيد، نخستين خدمت او به انسانها ساختن ابزارهاي جنگي بود كه آدميان را از خطر مصون نگاه دارد و براي اين كار پولاد را از سنگ بيرون كشيد و با بهدستآوردن پولاد، کلاهخود، زره، جوشن، سپر، شمشير و برگستوان بساخت و پنجاه سال از شهرياري خويش را صرف توليد ابزارهاي جنگي كرد. پنجاه سال بعدي را به توليد پوشاك پرداخت و از كتان و ابريشم و موي قز، ديبا و خز توليد كرد. به مردم آموخت چگونه پنبه را بريسند و بتابند و چگونه تار را با پود پيوند زنند و سپس گروههايي را آموزش داد و در انجمن پيشهوراني تربيت كرد و پوشاك را تنوع و رنگارنگي بخشيد: دگر پنجه انديشه جامه كرد/ كه پوشند هنگام ننگ و نبرد/ ز كتان و ابريشم و موي قز/ قصب كرد پرمايه ديبا و خز/ بياموختشان رشتن و تافتن/ به تار اندرون پود را بافتن جمشيد چون كار پوشاك را به سامان رساند، جامعه را به طبقات مختلف تقسيم كرد و 50 سال را نيز در نظامبخشيدن به گروهها و طبقات اجتماعي و شغلي گذراند. گروهي را كه آيين پرستش به مردمان ميآموختند و آنان را به صفات يزداني فراميخواندند «آتوربان» ناميد كه نگهبانان آتش بودند و آتش را پرستاري ميكردند تا خاموشي نگيرد. جمشيد آنان را در كوه جاي داد تا به پرستش يزدان پاك بپردازند و گروهي ديگر را آيين رزم آموخت و آنان را «نيساريان» خواند كه همه جنگاور و دليرمرد بودند و جايگاهي رفيع بديشان بخشيد؛ چه ميدانست كه تخت شاهي بر شانههاي ايشان استواري ميگيرد. گروه ديگر را «بسوديان» خواند كه كشاورزان باشند و اينان ميكاشتند و ميدرويدند و خوراك مردمان را تأمين ميكردند و همگان را از ايشان سپاس بود و چهارمين گروه را «اهتوخوشي» خواند كه همان پيشهوران بودند: گروهي كه كاتوزيان خوانياش/ به رسم پرستندگان دانياش/ صفي بر دگر دست بنشاندند/ همي نام نيساريان خواندند/ كجا شيرمردان جنگ آورند/ فروزنده لشكر و كشورند/ بسودي سه ديگر گره را شناس/ كجا نیست از كس بريشان سپاس/ بكارند و ورزند و خود بدروند/ به گاه خورش سرزنش نشنوند/ چهارم كه خوانند اهتوخوشي/ همان دستورزان اباسركشي بدين ترتيب پنجاه سال نيز صرف ساماندادن نظام اجتماعي شد و در اين سالها مردمان در شادي و آرامش زيستند و چون پايگاه هر يك از طبقات مشخص شد و هركس جايگاه خويش را بازشناخت مناسبات خود را نظم و نسقي تازه بخشيد. سپس به ديوان كه به فرمانبري ايستاده بودند، فرمان داد كه آب را با گل درآميختند و خشت زدند و با بهرهگيري از سنگ و گچ ديوارها را استوار كردند و از ديوان كه با هندسه بيگانه نبودند، خواست تا نقشه بناهاي مختلف را بكشند و به ياري آنان گرمابه و كاخهاي بلندمرتبه بساخت؛ بناهايي كه از گزند آفتاب و باران و برف و توفان آنان را در امان نگاه دارد و مردمان را ترغيب كرد تا از غارها و مقارهها بيرون آيند و در خانهها پناه گيرند و به آنان رسم شستوشوي تن را آموخت تا پيوسته پاكيزهتن باشند و سپس از آنان خواست تا با بهرهگيري از بوهاي خوش تن را بيارایند و آنان را با كافور و مشك ناب و عود و عنبر و گلاب آشنا کرد: بفرمود پس ديو ناپاك را/ به آب اندر آميختن خاك را/ هر آنچ از گل آمد چو بشناختند/ سبك خشت را كالبد ساختند/ به سنگ و به گچ، ديو ديوار كرد/ نخست از برش هندسي كار كرد/ چو گرمابه و كاخهاي بلند/ چو ايوان كه باشد پناه از گزند/ آنگاه از سنگ و خارا گوهر بيرون كشيد؛ گوهراني چون ياقوت و بيجاده و سيم و زر را. سپس جمشيد از موبدان و آتوربانان خواست كه تنها پزشك جان نباشند كه پزشكي جسم را نيز عهدهدار شوند و آنان صفات و ويژگيها و اثربخشي گياهان را بازشناختند و به درمان دردها پرداختند و چه بسيار آلام كه به لطف گياهان دارويي آرام گرفت و بدينگونه رازي بر مردم پوشيده و نيازي بيپاسخ نماند: پزشكي و درمان هر دردمند/ در تندرستي و راه گزند/ همان رازها كرد نيز آشكار/ جهان را نيامد چو او خواستار سپس جمشيد انديشه گذر از آبها كرد و فرمان داد كه كشتي بسازند و از چوبها و درز چوبها را با قير بپوشانند تا آب به داخل كشتي نفوذ نكند و از كشوري به كشوري ديگر رفت و پنجاه سال را نيز در تحقق اين انديشهها گذراند و در هستي رازي نبود كه نگشاده باشد و دري نبود كه ناگشوده بماند. چون از جهت اين امور آسودهخاطر شد، فرمان داد تا اورنگ شهرياري براي او بسازند و آن اورنگ را به انواع گوهرها بياراست. جمشيد ميدانست كه ديوان توان پرواز دارند و گروهي از ديوان را فراخواند و از ايشان خواست كه تخت گوهرنشان او را در حالي كه بر آن تخت تكيه زده، به پرواز درآورند و ديوان فرمانبر، آن تخت را بر شانه نهاده، از پايين به آسمان بردند. مردمان از زمين به آسمان خيره مانده بودند و همه با شگفتي و حيرت و ستايش و حسرت به اين پرواز مينگريستند و چون ديوان به سلامت جمشيد را به زمين گذاردند، مردمان شهريارشان را درودها فرستادند و بر او گوهر افشاندند و آن روز را نوروز خواندند: جهان انجمن شد بر آن تخت او/ شگفتي فرومانده از بخت او/ به جمشيد بر، گوهر افشاندند/ مر آن روز را روز نو خواندند/ چنين جشن فرخنده ز آن روزگار/ به ما ماند از آن خسروان يادگار و بدين روي سيصد سال بگذشت و هيچ انساني طعم مرگ را نچشيد و در درازناي اين ساليان، مردمان رنج و درد را ندانستند، چون بردگان آزادشده گوش به فرمان بودند، اندك اندك خويشتنبيني و تكبر و تفرعن در جمشيد پاي گرفت. جمشيد با خود پنداشت همه آنچه رخ داده، برخاسته از درايت او و برگرفته از تدبير و لياقت او بوده. ياريهاي مهر يزدان پاك را فراموش كرد و مني پيشه كرد و به بزرگان سالخورده گفت كه همه هستي بر مدار من در گردش است. هنر در همه هستي از من پديد آمده و هيچكس چون من، شهرياري به خود نديده است. همه بدانند كه خور و خوابمان و آسايشمان و آرامشمان مديون من است و تنها بزرگي و شاهي، شايسته من. بزرگان در برابر اين برتريجوييها سر فروافكندند و هيچ نگفتند و چون جمشيد طريق بيداد در پيش گرفت، فرّه ايزدي از وي ستانده شد و مردم ابتدا به نجوا و سپس به فرياد از او پيدا و نهان شِكوه سر دادند. چو اين گفته شد فر يزدان از اوی/ بگشت و جهان شد پر از گفتوگوي/ چه گفت آن سخنگوي با فرّ و هوش/ چو خسرو شوي بندگي را بكوش زان پس از ايران خروشي برآمد و روز سپيد مردمان سياه گشت و از جمشيد پيمان بگسستند و هر سويي كسي به خسروي سر برافراشت و ادعاي شاهي كرد و سپاهيان ايراني بر اين انديشه برآمدند تا شهرياري ديگر را جايگزين گردانند و سرانجام ضحاك را از ميان تازيان يافتند و ضحاك با سپاهي گردآمده از ايرانيان و تازيان به كاخ جمشيد حمله آورد و جمشيد بگريخت و بسيار در پي او بگشتند و هيچ نيافتند و چون صد سال ديگر نامي از جمشيد نبود، اندك اندك مردمان او را فراموش كردند. در سال صدم جمشيد ناگاه ناپاك دين از درياي چين سر برآورد و چون ضحاك او را در جنگ به چنگ آورد ديگر امانش نداد و به اره تن او را به دو نيم كرد و جهان را از او پاك و بيدغدغه و بيم گرداند و اكنون از حكيم توس اندرزي بشنويد: گسسته بر او ساليان هفتصد/ پديد آوريده همه نيك و بد/ چه بايد همي زندگاني دراز/ چو گيتي نخواهد گشادت راز
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.