مرد ايراني نويسنده ايراني مترجم ايراني: ناصر ايراني
سرمد قباد
ناصر ایرانی: «آقاي دکتر سلام، ناصر نظيفپور ايراني هستم، آقاي دکتر قاضي سعيدي شما را معرفي کردهاند». چهره مهربان، موهايي بلند، چشماني گود و نافذ داشت، در چشمهايش هوشياري و معنويت ديده ميشد. صورتش را از ته تراشيده بود، گونههاي برجسته و لپهاي گودافتادهاي داشت. کارت پروندهاش را که به من ميداد، دستانش ميلرزيد. با اينکه جثه کوچکي داشت ولي گرما و مهرباني چهره و رفتارش فضا را پر ميکرد. شال ابريشمي لطيفي به رنگ کرم طلايي با طرح بتهجقههاي ريز دور گردنش بود. سبيلي پرپشت بر پشت لب داشت. تنها نبود، همسرش، يار وفادارش خانم کتايون صدرنيا او را همراهي ميکرد، آنچنان در سايهاي از وقار و سکوت که در ورودشان فقط بوي عطري لطيف، آدمي را متوجه حضورش ميکرد. صورت محبتآميزش گويي آشنا، دوستانه و صميمي بود. نام او را ابتدا در دوران دانشجوييام در نشريه نشر دانش وابسته به مرکز نشر دانشگاهي و بعدا همراه با نشريات دومخردادي مثل جامعه، عصر آزادگان و مجله کيان شناخته بودم. سرمد قباد: «پس ناصر ايراني شما هستيد. پاورقي رمان آتش و دودتان را که در جامعه منتشر ميشد، چه دوست ميداشتم، ولي حيف که ناتمام ماند و بعدها هم نديدهام جايي چاپ شده باشد». ايراني: «آقاي دکتر، اي بسا آرزو که خاک شد، از چندين سال پيش که رمان آتش و دود را نوشتم، خيلي تلاش کردم تا مجوز چاپ آن را بگيرم ولي موفق نشدم. به نشانه اعتراض به چاپنشدن رمانم آن را به صورت پاورقي در روزنامه جامعه چاپ کردم. شايد از دلايل توقيف جامعه همان پاورقيهاي آتش و دود بود. علت اينکه پيش شما آمدهام، لرزش دستهايم است که روز به روز بيشتر ميشود و گاهي توان نوشتن را از من سلب ميکند. در حال نوشتن خاطرات خود هستم. صبحها خوب مينويسم ولي پس از چند ساعت قدرت نوشتن ندارم و لرزشهايم بسيار شديد ميشود». معاينهاش که کردم، دانستم علت عارضه، پارکينسون است. داروي sifrol و Levodopa - c برايشان تجويز کردم. چون به او گفتم به داستاننويسي علاقهمندم هنگام خداحافظي گفت: «دکتر، کتاب هنر رمان مرا خواندهاي»؟ گفتم: خير. گفت: «دفعه بعد برايت ميآورم». نوبت بعدي سيام مرداد 86 او را ديدم. چاپ اول کتاب هنر رمان نشر آبانگاه را برايم آورده بود، در کتاب درباره ماهيت رمان، رمانس و تعريف داستان کوتاه نوشته بود. از تمثيل زيباييشناسان و نظريهپردازان در طول تاريخ ادبي، آيينه و درخت و مادر، براي شناساندن مفهوم رمان، در مورد اسطوره myth و افسانه legend. «داستان لذتبخش و فايدهمند است. قصه شنيدن و قصه خواندن فعاليتي است اساسا لذتبخش و علت لذتبخشي آن است که شنيدن يا خواندنش موجب آسودگي دل ميشود». روي برگ اول کتابي که برايم آورده بود، نوشت: «تقديم به آقاي دکتر سرمد قباد و دل لطيف او به اميد آنکه هرگز به فکر نويسندگي نيفتد، با ادب و احترام ناصر ايراني» خط او هرچند لرزشهاي دست را مينماياند، همچنان خوانا و گويا بود. شدت پارکينسون هنوز بر او غلبه نکرده بود. برايم توضيح داد که شرح حال مختصر تنيچند از رماننويسان بزرگ که در اين کتاب از آنها ياد شده و برخي از مهمترين اصطلاحهاي هنر داستان با معاني آنها را با چه دقتي جمعآوري کرده تا براي هر خوانندهاي آموزنده باشد و نياز مداوم به مراجعه به فرهنگ لغت و دايرهالمعارف نباشد. در صفحه مقابل شناسنامه کتاب، آن را به پاره جگرش علي تقديم کرده بود. کتاب هنر رمان را ورق ميزدم. چه خواندنيها مييافتم که پاسخگوي بسياري از نادانستههايم بود. ايراني در آموزش داستاننويسي معاصر اثري ماندگار بر جا نهاده است. در خاطرات منتشرنشدهاش نوشته است: «در سال 1316 در محله سنگلج تهران به دنيا آمدم، در اوايل نوجواني عضو سازمان جوانان حزب توده شدم و در آغاز جواني از آن حزب جدا شدم. در دوران رژيم گذشته چهار بار به زندان افتادم». در کتاب اعترافات گرگ تنها مينويسد: «در سال 1353 از زيست محيط فرهنگي- سياسياي به انگلستان سفر کردم که در آن درخت چپگراي انقلابي رشد غولآسايي کرده بود و طوري سايه گسترده بود که نهال مکتبهاي ايدئولوژيک و سياسي ديگر را از آفتاب رشددهنده محروم کرده بود. در کالج پرينستون لندن مشغول آموختن زبان انگليسي شدم. اعتراف ميکنم که خود من در آن سالها در اوج چپگرايي 30سالهام بودم که تقريبا از 14 تا 44سالگيام (از 1330 تا 1360) طول کشيد. عيب آدم ايدئولوژيزده سياستزده همين است چون تنها به سياست نظر ميکند. چون در تاريکخانه ايدئولوژي متحجري ساکن است، نميتواند تمام حقيقت را ببيند. در بهترين حالت، فقط وجه سياسي فيل حقيقت را لمس ميکند؛ آن هم کورمال کورمال و ميپندارد اين وجه سياسي تمام فيل حقيقت است. تازه غرض ايدئولوژيک هم در کار است. «چون غرض آمد هنر پوشيده شد/ صد حجاب از دل به سوي ديده شد» من و ساير ايدئولوژيزدگان و سياستزدگان همنسلم به جاي آنکه مانند هر روشنفکر حقيقياي حقيقت حال هر چيز و حقيقت حال و کردار هر کس را از هم دوست و دشمن کشف کنيم، به سبب سکونت دائم در تاريکخانه ايدئولوژي متحجرمان و نيز غرض ايدئولوژيکمان تنها ميتوانستيم و جز اين نميتوانستيم که تصويري مطلقا زيبا از دوست و تصويري مطلقا زشت از دشمن فهم کنيم و عرضه کنيم. به ساير روشنفکران کاري ندارم که چگونه ميانديشیدند و چه ميکردند. خود من بيش از اندازه به شخص و به مشکل ميانديشيدم و نفرت ميورزيدم حال آنکه بايد به فرهنگهايي ميانديشيدم و نفرت ميورزيدم که شخصها و شکلهاي مختلف ديکتاتور و ديکتاتوري را ميسازند». در نوبت بعدي که نزد من آمد با داروهايي که تجويز کرده بودم، قدري لرزشش کمتر شده بود. لبخند لطيفي بر لب داشت، پليور خردليرنگ بسيار زيبايي پوشيده بود. کتش را که درآورد لرزش دستش که مانند گرداندن دانههاي تسبيح بود (Pill roaling) مشهود بود، برايش اين اصطلاح و نوع لرزش را توضيح دادم. گفت: «معمولا صبحها هنگام نوشتن با دست چپ دست راستم را ميگيرم، آنگاه لرزشم قابل کنترل ميشود و ميتوانم با مداد بنويسم». و چه شوقي براي نوشتن و چه استعداد غريبي براي تخيل و داستاننويسي داشت. «روزي هفت تا هشت ساعت براي نوشتن وقت ميگذارم. علاوه بر آن ورزش، پيادهروي و مطالعه هم جزء برنامهام است، همه اينها را مديون عزيزم و همسر نازنينم هستم. من با همسرم در کارگاههاي داستاننويسي که در کانون پرورش فکري برگزار ميشد، آشنا شدم». شخصا تجربه عاشقي معلم و شاگرد، استاد و دانشجو را به دليل نحوه آشنايي و ازدواج پدر و مادرم ميدانستم. ميدانستم چه عشق شورانگيزي است: دانشجو هنگام درسدادن استاد چگونه محو کلمات و مسحور جادوي جملات اوست. مادرم تعريف ميکرد: «هنگامي که پدرت سر کلاس ميآمد پس از پاککردن تختهسياه، هميشه يک دستمال سفيد گلدوزيشده روي صندلياش پهن ميکردم. اين روند، در يک سال تحصيلي در کلاس ادامه داشت تا اينکه يک روز پس از پايان کلاس پدرت دستمال را برداشت، تا کرد و در جيب گذاشت و از کلاس رفت». «در سال 1366 با کتايون ازدواج کردم، اکنون او نويسنده، منتقد و مترجم قابلي است. همه نوشتههاي مرا ويرايش و نمونهخواني ميکند. اگر حمايتهاي او نبود، امکان بازنويسي و نوشتن بسياري از کارهايم را نداشتم». پيش خود گفتم: عشق همت را پايدار ميکند! علاوه بر پارکينسون، ديابت و مشکل پروستات همچنان با اراده به پيش ميتازد، او با هر چيز درگير شود، نويسندهوار درگير ميشود و با همه حواسش با جهان درگير ميشود و با احساساتش انسان را درک ميکند! باري از روزگارش در مرکز نشر دانشگاهي پرسيدم: «از اوایل دهه 60 تا حدود سال 1380 در آنجا کار کردم، مشاور فرهنگي آقاي دکتر نصرالله پورجوادي بودم. مدتي سرپرست گروه کشاورزي و مدتي نيز سرپست مجله بهداشت جهان بودم». وقتي از مطب به خانه برگشتم، بلافاصله به کتابخانهام که در طبقهاي از آن چند جلد از مجله نشر دانش است، رفتم. آنها را که ورق زدم، ديدم ناصر ايراني تقريبا در همه شمارهها مطلبي ارزشمند و حرفي تازه داشته است. بعدها دانستم مجموعه مقالاتي که در نشر دانش درباره مسائل سياسي، فرهنگي و تاريخ معاصر ايران نوشته، به صورت مجموعهاي با نام بحران دموکراسي در ايران چاپ شده است. بار ديگر که به دليل کبودي رنگ پاها و عارضههاي ديگر مراجعه کردند، از کار و روزگارش در کانون پرورش فکري کودکان پرسيدم. «من قبل از انقلاب دو کتاب داشتم که کانون چاپ کرده بود؛ يکي به نام سختون و ديگري گُرگو که کار تصويرسازي سَختون را آقاي بهرام خائف و گُرگو را آقاي نيکزاد انجام داده بودند ولي مدتها چاپ مجدد نميشدند. براي پيگيري و تجديد چاپ اين کتابها بارها مراجعه کردم تا اينکه آقاي عليرضا زرين، رئيس وقت کانون، مرا دعوت به همکاري کردند، از اوایل سال 1360 همکاريام را با کانون شروع کردم و بنا بر درخواست خودم کانون امکان آن را فراهم کرد که راهي جبهه جنگ شوم تا واقعيات آنجا را با گوشت و پوست خود لمس کنم». «از سال 1362 در کانون کارگاههاي داستاننويسيام به راه ميافتد». سَختون را سالهاي قبل خوانده بودم؛ داستان در فضايي بسيار لطيف در طبيعت روستاهاي چالوس اتفاق ميافتد، همزيستي انسان و حيوان در دل طبيعت و عشق به طبيعت در گوشهگوشه داستان مشهود است. پسربچه سيزده، چهاردهساله داستان از خانوادهاي که پدر در پدر بلد کوهستان بودهاند، يکه و تنها ميرود تا غار خورشيد (نزديک زرآب) را فتح کند. زردي، سگ خانواده يار وفادارش در اين مسير سخت هميشه در کنارش است و با او رابطهاي صميمانه دارد. حنا ماديان پيرشان است، هر وقت که با او کاري نداشته باشند، ميرود به کوه و در دامنهاي که علفهاي معطري داشته و به تنهايي مشغول گشتن و چرا ميشود و هر وقت که به او نياز دارند، پياش ميروند و ميآورندش. پسرک در راه غار زمين ميخورد و پايش ميشکند و درمانهاي سنتي قصاب و شکستهبند محلي براي جاانداختن پاي شکسته کفايتي ندارد. پاي چپ کج ميشود و نااميدي بر او غلبه ميکند: «عقم مينشست وقتي به پاي کجم نگاه ميکردم، عقم مينشست وقتي ميديدم به جاي راهرفتن لوکه ميخورم و کج و معوج ميشوم». پسرک در تأثير از پدربزرگ روحيهاش را باز مييابد. او با کمک يکي از آشنايان به شهر ميرود و پاي معيوب را جراحي ميکند و سالم به ده بازميگردد. او بازهم رؤياي فتح غار را دارد. بار ديگر با تلاش جمعي سعي در فتح غار ميکند چون درمييابد غار بهتنهايي دستيافتني نيست. توصيف صحنههاي داستان آنچنان من را مجذوب کرده بود که گاهي خود را در آن روستا در کنار احمد و زردي و حنا در حال بالارفتن از تپهها مييافتم. خنکي هوا، پاکي آسمان، زلالي آب و طبيعت را با تمام وجود احساس ميکردم. آقاي کيومرث پوراحمد سريالي به نام «تابستان سال آينده» را ميسازند؛ با اقتباسي از داستان سختون؛ ولي ناصر ايراني از آن کار هميشه ناراضي بود. تشويق براي کار گروهي و پيگيري تحقق اهداف به صورت جمعي از درونمايههاي اصلي داستان است. پدربزرگ که مظهر خرد است، درحاليکه با نوجوان در حال گفتوگو است، ميگويد: «کوه را دستکم گرفته بودي، تنها نميشود به جنگ کوه رفت. هر کوهي، کوه خورشيد که جاي خود دارد!». در آذر ۱۳۹۲ که تاريخش را از روي پرونده موجودشان در بايگاني مطب پيدا ميکنم، گزارش بيوپسي به نفع کانسر پروستات را آورده بودند. پس از اينکه از بيمارياش با او گفتم، شجاعانه و ساده آن را پذيرفت: «هميشه با انديشه مرگ زيستهام، ارزش وقت را دانستهام، اين دو، سه روز زندگي ارزش خيلي چيزهايي را که باعث افت شأن و منزلت انساني ميشود، ندارد. هرچه از عمرم گذشته است، او را نزديکتر يافتهام. مرگ مثل آفتاب بالاي سرمان ايستاده و با چشمهاي گرسنه و هميشه بيدار نگاهمان ميکند. يکي را هدف ميگيرد و بر او ميتابد و ذوب ميکند و کنارمان خالي ميشود. مرگي که مثل زمين زير پايمان دراز کشيده، در يک وقت دهن باز ميکند». ترکيب واقعگرايياش، نگاه شاعرانه و پذيرش آنچه هست، مجذوبم کرد. براي ادامه درمان و راديوتراپي نامهاي به دکتر اربابي براي معرفيشان نوشتم. هنگام خداحافظي دستم را فشرد و گفت: «دکتر جان، نگران نباش». او بود که به من دلداري ميداد. روزي در خيابان شصتوچهارم يوسفآباد با اتومبيل ميگذشتم که ايشان را مقابل آپارتمانهايASP دیدم. باد موهايش را آشفته ميکرد، پياده ميرفت و عليآقا، پسرش، دنبالش ميکرد. پدر هرازگاهي برميگشت و چيزي به او ميگفت. ماشين را در خط مقابل متوقف کردم. محو تماشاي آن دو شدم، چهره عليآقا را اولين بار بود که ميديدم. ياد جمله تقديمنامه کتاب افتادم: «تقديم به پاره جگرم». در مهر 1396 بار ديگر در درمانگاه بيمارستان ايشان را ديدم. شديدا ضعيف و بيحال شده بود. چندين کيلوگرم وزن کم کرده بود. در بررسيها، مشخص شده بود که Myelofibrosis (ميلوفيبروز) بر مشکلات پزشکي قبلي افزوده شده است و پزشک انکولوژيست (متخصص خون و بيماريهاي بدخيم) درمان با اريتروپويتين و تاليدوميد را شروع کرده بود. در آن جلسه برايم کار ترجمهاي آورده بودند، نمايشنامه جان گابري يل بورکمن نوشته هنريک ايبسن را که نشر ني منتشر کرده بود. با همه ضعف و بيحالي برايم گفت: «چقدر به کارهاي ايبسن نروژي علاقهمند است و از نظر او هنريک ايبسن پدر و پيشاهنگ نابغه تئاتر معاصر است و کارهاي او پس از آثار شکسپير بيش از آثار هنري نمايشنامهنويسهاي ديگر در جهان اجرا شده و هنوز هم اجرا ميشود. اين نمايشنامه، نمايشنامه ماقبل آخر ايبسن است. «شايد آن ديدار هم ديدار قبل از آخرين ما شد. در مقدمه کتاب آمده: «ايبسن همه ابزارهاي شناختهشده تئاتر را به کار ميبرد تا نشان دهد که مردي به خاطر جاهطلبيهاي شخصي و در نتيجه مخاطرهجوييهاي مالي و تجارتي عامدا عاملا چه بر سر خودش و دو زني ميآورد که عاشقش بودند و آن دو زن نيز به نوبه خود چه بر سر خودشان و يکديگر و نسل بعدي ميآورند. نمايشنامه با زني آغاز ميشود که روي نيمکتي نشسته و با مردي پايان مييابد که در برابر جهان ايستاده است». او... سفر آخرينش را آغاز کرد. جلسه بزرگداشتش در خانه فرهنگ فدک هفتم آبان 1397 برگزار ميشد. رديف دوم نشسته بودم، بنر بزرگي را که عکس آقاي ايراني بر روي آن چاپ شده بود، تماشا ميکردم. چند دقيقه مانده به شروع جلسه در خاطراتم غوطه ميخوردم که بوي عطر هميشگي او را احساس کردم. ناگهان ناصر ايراني آمد و کنارم نشست. با من سلاموعليک گرمي کرد. بسيار شاد و خوشحال بود. علي نظيفپور که از پدرش صحبت ميکرد. او گاهي ميگريست و گاهي ميخنديد. عليآقا درباره روزهاي آخر زندگي پدرش، تلخي و شيريني آن، نحوه زندگي و روابطش با او گفت. اينکه بهترين چيزي که از پدرش آموخته، تعهد به حقيقت بوده. او هرگز کلمهاي ننوشت که به آن معتقد نباشد. علي گفت: «براي من ناصر ايراني مردي بود که تعهدي هنرمندانه به حقيقت داشت و هرگز اين تعهد خود را زير پا نگذاشت و بههمينعلت عمرش باعزت بود و مرگش بيدريغ». بعد هم همسر ايشان سخن گفتند: «از هزاران صفحه کتاب چاپنشدهاي که همانند فرزندان روح يک نويسنده در بدو تولد بودند که محکوم به حبس ابد شدند و مخاطبانش از خواندن آنها محروم شدند و ادبيات معاصر ما که چندان هم ثروتمند نيست، بخشي از دارايي خود را از دست داد». در انتها مسئولان و دوستان همسر و فرزندش را دوره کردند، انگار که آقاي ايراني رفته و ديگر نبود. راستي چه شد؟! شايد هم از اول نيامده بود. چرا صورت مهربانش را گم کردم؟ بار ديگر چشمم به عکس بزرگ او بر روي صحنه افتاد. ديدم که جمعيت در حال رفتن و خداحافظي هستند، براي ديدنش يا سخنگفتن با او بايد به تالار تشريح دانشکده پزشکي دانشگاه تهران بروم؟ چقدر انساني و شرافتمندانه اين آخرين وصيت او به انجام رسيده بود. حالا که گوري نيست و تنش خاک نشد، حالا که کمان ابرويش با همان آفتاب پيوسته، حالا تنها چاره دلتنگيهايم براي ديدارهاي گاهبهگاه و شنيدن ناگفتههايش، رفتن به کتابخانه و گشتن در رديف کتابها و نوشتن از او شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.