مراکز تاریخی شهرها؛ شاهدان زنده
دكتر عليرضا قلينژاد پيربازاري
ایران یکی از پنج کشور تمدنساز جهان کنونی بهشمار میرود. وجود 874 شهر تاریخی و بیش از 15هزار روستای تاریخی در گستره پهناور کشور شاهد مطمئنی بر این مدعا است. اهمیت زیستگاههای تاریخی در معرفی هویت تاریخی و فرهنگی سرزمین، نهتنها از منظر ارزشهای کالبدی، بلکه از این نظر که مجتمعهای زیستی بر عالیترین جلوههای میراث ناملموس تمدنی شهادت میدهند، اهمیت دارد. باوجود گفتوگوهای متنوع و متعدد درباره اهمیت و جایگاه شهرها و روستاهای تاریخی در مجامع و محافل علمی و تخصصی، موضوع حفاظت از محدودههای تاریخی، بهویژه در شهرها، همواره با چالشها و موانع متعددی مواجه بوده است. این چالشها، بهویژه در مراکز تاریخی شهرها، با مشکلات پیجیدهتری همراه بوده است. به نظر میرسد بسیاری از چالشهای فوق ناشی از نداشتن درک و شناخت درست از جایگاه و ارزشهای واقعی و ملموس این بخش از شهرهای تاریخی است. در این مقال، تلاش خواهم کرد به گوشهای از ارزشهای مراکز تاریخی شهرها توجه و اشاره کنم؛ بهویژه به آن بخش از ارزشهای قابل لمس و مؤثر در حیات مدنی شهرهای معاصر.
1- ارزشهای کالبدی یکی از ارزشهایی که در مقدمه میتواند در این زمینه مورد توجه قرار گیرد، ارزشهای کالبدی شامل فرم و خصوصیات فرم نظیر شکل، تناسبات، اندازه و همچنین ترکیب و همجواری فرمها و احجام و ارزشهای معمارانه و ارزشهای مربوط به ساختمان و نحوه ساخت اعم از مصالح، تکنولوژی ساخت و نظایر این ارزشها است؛ به این دلیل که نقش شهری در بازشناسی و آموزش روندهای مربوط به ارزشهای معماری و فناوریهای ساخت اهمیت دارد. 2- ارزشهای زیباشناسی مجموعهای از عناصر هنرمندانه چشمنواز اعم از تزیینات وابسته به معماری، نقاشی و مجسمهسازی در مراکز تاریخی شهرها بیشک ارزشهایی هستند که سادگی و رساییشان در مرحله اول مورد توجه مخاطبان قرار میگیرد. ارزشهای مربوط به زیباییشناسی فرم، رنگ و تکنیک و... نقش مؤثری در تقویت حس تعلق و خودباوری و بهطورکلی هویت منطقه تاریخی شهرها ایفا میکنند. 3- ارزشهای تاریخی مراکز تاریخی شهرها از آنجا که سفیران نطفههای شکلگیری شهرها و تمدنهای شهری شهادت میدهند، در تکوین روندهای تاریخی تمدنهای بشری، جایگاه ویژهای دارند؛ بهویژه آنکه شواهد قابل لمس و دیدن تأثیر بیشتری در فرایندهای علمی-شناختی دارند و در مقایسه با اسناد و مدارک کاغذی و تصویری (عکس و فیلم) تأثیر به مراتب بیشتری دارند. 4- ارزشهای آموزشی آموزش یکی از بهترین جلوههای مدنیت است و بنا بر تجربه، آموزشهای مستقیم و بیواسطه تأثیرگذارتر و مؤثرتر از آموزش و انتقال مفاهیم تاریخی، فرهنگی و زیستمحیطی است. حیات مدنی در شهرها از طریق مشاهده آثار و شواهد تاریخی و کالبدی و فیزیکی تأثیر بیشتری از نقطهنظر فرایندهای آموزش دارد. 5- ارزشهای زیستمحیطی مراکز تاریخی شهرها مصداق بارز تفاهم زیستمحیطی زندگی انسان در محیط شهری هستند. عمل متقابل انسان در ایجاد هماهنگی بین ارزشهای زیستمحیطی با دستساختههای تمدنی در مراکز تاریخی شهرها شواهدی ارزشمند و مفید در اختیار گروههای مختلف اجتماعی قرار میدهد؛ نتایج حاصل از مواجهه با قواعد فوق بیشک در ایجاد زمینههای مثبت زندگی مدنی جایگاه ارزندهای دارد. 6- ارزشهای مربوط به تنوع زیستی مراکز تاریخی شهرها، شاهدی زنده بر همزیستی اقوام و پیروان ادیان و گروههای مختلف اجتماعی هستند. فراگیری شیوه زندگی همراه با تسامح و تساهل در مراکز تاریخی شهرها میتواند زمینه ترویج فرهنگ آشتی را بین اقوام و گروههای متنوع و مختلف در دوران معاصر فراهم آورد. 7- ارزشهای مربوط به حقوق انسانی مراکز تاریخی شهرها و میراث فرهنگی ملموس و ناملموس موجود در این مناطق بخش مهمی از داراییهای شهروندان به شمار میروند. تلاش برای حفاظت از این سرمایهها، برنامهریزی و اقدام در این زمینه از حقوق اساسی شهروندان هر شهر به شمار میرود. با نگاه مختصری به عناوین پیشگفته بهمثابه بخشی از ارزشهای مراکز تاریخی شهرها، دلیل خوبی برای تمرکز و تلاش برای حفظ و احیای این محدودههای ارزشمند شهری خواهیم یافت. یکی از مهمترین اقدامات در این زمینه، ارتقای فرهنگی گروههای مختلف تصمیمساز، تصمیمگیر و مجریان است؛ بهویژه شهروندان و در مرحله اول کودکان و نوجوانان جایگاه ویژهای در پایداری اقدامات حفاظتی دارند. به نظر میرسد تمرکز بر اقدامات اجرائی و کالبدی و غفلت از آموزش و ایجاد زمینه گفتوگوی مثبت و مؤثر گروههای مختلف اجتماعی در این زمینه، یکی از دلایل اصلی ناکامی اقدامات متعدد و نسبتا گسترده از گذشته تا امروز است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.